श्रीशंकर.

आयेभिषक्‌' पुस्तकावलि, भुका २५

०५& औषधी-गुणदोष,«>-

निघंटशिरोम्णि-गुणदोष-प्रकरणे.

: साथे श्रीचरकसाहिता! मासिक पुस्तकातून छापलेले.

टा २-पलटकाट पजा

दॉकर दाजी शास्त्री पदे,
चिकित्सक, संपादक-आयभिषंकू.
(सवे अधिकार राखले भाहेत. )

मुंबई ' श्री गोवर्धन मुद्रालयां' त छापबिले.

शके १८२०-सन १८९९,

किंमत १॥ रपगा.

कका

श्रीमंत राजश्री परशुगम श्रीनिवासराव
ऊ्फ
दादासाहेव प्रतिनिभि,
सेस्थान भोय

मास

टू

त्यांची विद्याभिराचि. धसनिष्टा व आयंवद्यका-
वरील प्रात इत्यादि सठ्ठणांस अनुसरून
त्यांच्या परवानगोन

वश सप्रेमादरांवनयपुरःसर अपण करात आहे

कळ"

07090 »- >

र ह

शह».

रे (.. रामा &.

८-८:

झा. सर चा

- _-: ०3... दिर कट क 1 य य न ट्क त 0 की जक न्य टळे.
यर ककल 2060. 0 याति यत विद द्याया वका औय यपा
विडी न!
व ह टी

य गहिडली

प्रस्तावना.

न 8 ७2९ -

रोगांवर औषधांचा उपयोग करण्यास, आपधांच्या गणदोषांचें जितकं वारके
ज्ञान होईल तितकें जरूर पाहिजे आहे. खात्रीने गुण येणें हें त्या ज्ञानावर अवलंबून
आहे. आयवद्यकांत यासंवंबी जी स्वतेत्र ग्रंथरचना आहे तीस ' निघंट * असें
पारिभाषिक नांव आहें. त्यांपैको नामांकित अशा सहा साते निघंटांचा शाव पाहन,
त्या सवोतील निवडक व विदोप तेवढा भाग घेऊन, निघंटशिरोमणि नांवाचा
प्रंथ, एका अवीर्चांन विद्वानाने संस्कृतांत तयार केलला आह्यांस मिळाला; तो स्वतंत्र
छापण्याची व्यवस्था करून, त्यापकी गुणदोषाचें प्रकरण, मराठी भाषांतर रूपानं या
पुस्तकांत दिलें आहे. असा ग्रंथ आजपयंत मुळींच छापलला नाहीं, अथोन या प्रंथाने,
या विद्येचे पक मोठेच काये केले आह्‌ यांत संशय नार्ही!

आमचे परमपूज्य हितचितक श्री० रा० परशुराम श्रीनिवासराव ऊफ
दादासाहेब प्रतिनिश्चि, संस्थान ओंध यांनीं, आमच्या उद्योगास उत्तेजन यावे
हणन जा उदार व अनुकरणीय शालीनता प्रकट केली आहे. त्यांबद्दल आद्या त्यांच
फार फार आभारी आहों. आणि अशाच प्रकार चहंकडून चार प्रकारची मदत होईल
तुर आयुर्वेदोद्धाराचे काम चांगल्या प्रकारं तडीस जाण्यास हरकत पडणार नाहीं
अशी खात्री आहे. परमेश्वर, आमच्या सव प्रकारच्या आश्रयदात्यांस, रोग्यष
सद्ठासना चिरकाल देऊन, या कायात आहद्यांस सफळ करवो इतकीच त्यापाशी अनन्य
भावाने प्राथना आहे.

संख्यांक
४७२९
७८%

.
७९२
५२
२२९ड४ॅ
८१

, ओषधी.
अकोल.
अककलका्‌र!
अक्रोड,
अगर,
अस्ता,
आम्रिजार,
आघाडा.
अजमोदा,
अजवला,
अर्जीर.
अडळसा.
अर्तिबिप.
अनपदरी गेल.
अन्न.
अफ,
अवबाटा.
अंबाडा.
अभ्रक,
अमसौोल.
अम्लत्रेतस.
अमरवेल
अमृतवही.
अगट.
अजेनसाडा,
अलिता.

अ श्वाठ र्‍
अशी क,

घणेवार अनुक्रमाणिका.

--_टार्*&-€ाशशा

संख्यांक. ओषधी. संख्यांक. ओषधी.
१०१० अळशी, , १९ उंदीरकांनी.

| ७३० आकाशजटामासी. । ९८ उंदीरमारी.

।_ ६८ आगीदवणा, । ६५५९ उंबर.

| ८०६ आग्या. | ५४५ उसांचा रस,

, ९३४ आडाचें पाणी... १४२ नरद्धि.

. १२० आदिल्यपत्र., | १३८ कुपभक,
४३९ आपटा, , ३९६ एकवौर.

_ १४४ आंब्वती, | ९ ३ एलावालक.

| १५६ आंबवतीची भाजी, | ४७'५ ऐरण,
२७४ आंबेहळद. : ५२८ ओट.

विद लाचार ।१०२३ ओंब्या.
४०५१९ आराटा. र | ७ दो.

६४८ आढठवृखार. |
०३ आढे.

६५२, आंबळा,
८८४ आस्कध,

९३५ ओंद्विदजल,
७५५ कैकरी.
७२० कॅकोळ,

, ८८३ कॅकृष्ट
८८५ ंद्रज क़ न
गट . ४६१ केंचरा.

६२० दरसाल जांभूळ. 2२२३९ कचोरा.
६७५ इंडनिवू. . :_ ४७ कर्ट्की,
५९५१ बटवा , ३९१ कटवंनची.
९६१ त व ३९२ कटवंचीकद.
९२७१ उंटणांच दहा. "दते कडमडवेल.
२९९७ उडीद. _ ११९ कडुकारेळे,
५६४१ उडण. . १८ कडू तोंडली.

२९ उतरणा,
६४३ उत्तरी.
५८१ उताटी. |
५१०२९ उदकभेद-भूमिभद- कटात

» १९ कडूदोडका.
४६८ कडूनिंब.

अशोधित धातुदोष. धान्यगण. , १४ कडभीपळा,

७८५
9३३
८३७
य
दही
८६६
७८१
५५५
0
६०१
६०२
६०३
६०्ड
६०५

६१२
६५२
९४०
्ड्
८८
५६५
२”
३५१
६०६
८८०
८६८
दु >
८३१
२१८
६१२

६४७

८षै३$

कढानिब्र,
कणगुग्गुळ र

कं दगळवेळ *
कनक.
कपिला,
कप्रीमधुरी,
कमळ.
कॅमळणी.
कमळाक्ष,
कमळाची देंटी,
कमलकंद.
कमलकेशर

)
।
।
|
॥|
|
|
|
1
|
।
|
1)
|
|
|

कमळाच्या कोवळ्या

पाकळ्या,

कमरक.
करंकशालि.
करंज,
करवंद,
करवीरणी,
कर्टो ली,
कडची भाजी,
कणिका.
कर्परमाणे र
कलखापरी.
कलिंगड,
कलंबीशाक,
कलं जीं ी
कल्टार.
कवठ,
कंबठपत्री

(२)

कवडा.
कस्त्र मोगरा,
कस्त्रा र
कळंब.
कळलावी.
काकटेंभुरणी,
काकड,
काकडरिंगी.
काकडी,
काकबा.
काकोली,
कांग.
कांगधान्य,
कांगोणी,
काच,

कांजी,
कांजीचा भेद.

. काटे इंद्रावण,

काटे उन्हाळी.
काटे धोत्रा.
काटे शेवती.
काटेसावर.
कांड वेल.
कांतठोह्‌.
काथ,

कानफो डा,

9५ कापूरकाचरा,

कापूर.
कामजबृक्ष,

६ कारली.
, कारा,
» कालशाक

ध्द र्‌ थड

१६९ |

काष्ठदेवदार,
काष्टागर,
कासवदा,
कासाळूं.

कासे.

काळा उंबर,

४ काळा कुडा.

काळा धोतरा.
काळा बिवला,
काळा वाळा,
काळा शेवगा,
काळा शिसवा.
काढा सुरमा,
काळी उपलसरी.
काळा कापशी,
काश्वी किणही.
काळीं द्राक्षे.
काळीं पिठोंडी.

, काळी मसळी,

काळी मोहरी.
काळी साळ.
काळें अळं.

किंचित्‌ पीत चंदन.

किरमाणी ओंवा.
किराईत, '.
कुकरबंध.
कुंकमागरुचं द्त,
कचला,

कंजीर,

२४२

कुटको, ,

४८३ कृ

३४२
५६८
डड
५६३
१६३
४७३
६०८
६११
टॅँ७०'१
६"
१०२०
१००६
र्ड
९२
ट्फ्हॅ
१२६
१९७०

कुत्तरचील,
कुंद.
कुदागवत,
कुब्ज.

कुंभा.

कुंभी, '
कुमुद,
कुमुदर्षाज.
कमदिर्नांचं बीज,
कुरांधान्य.
कुळित्थ,
कृष्णागर.
कृष्णेक्ष.
कृमिशंख.
केदारसलिल,

केना,

५७० केवा,
केशर,

७०९,
६्र्ड
१०१५
७७५७
१५१
प ३ व
१२८
६१७
च) :। जू
३६६
(1:
६३२
ट्ट

कोशिब,
कोष.
कोहळा,
कोळिज़न,
खजुर.
खडी, :

९४9७
४९६
२८२
२७५
१पैटॅ
१५
१८'५
५२१४
६३६
७८७
७०७
३८
७५८९
१९८
ऊट€
ष्‌ द छु

८५५

(२)

खडीसाखर,
खरताल,
खरबृज,
खरसंबळ,
खसखस,
खाजकुहिरी,
खाजकोलती.
खारी मीठ,
खिरणी,
खरासनी आंवा.
खळखळा,
खर.
गंगावती.
गर्जापपळी,
गठोना.
गणेरी,
गंधक.
गंधकीकिला,
गंधमांसी,
गंघाणी.
गहुला र

गहु

गाईंचे दूध,
गाईचे दहा,
गाईचे तूप,
गांगेटी,
गाजर.
गाठेह्रळी.
गांडूळ,
गाढवोचे दूध,
गाढवीचे दही,

गंग्गळ,

९ र
८५०
४२०
। 3)

2
२७८

०९८
९२३१
इ५२९

| टण

| २३४८४

४९०९

। ९८५
अ.

८५२९

। ९८०

| ८९२

१७१

१९६

३११

त

|

८०
२९१
"य्य
१०२७
| ४१७
। १७८
५५७
९६९

गुच्छकद,
गुलघोटी.
गुलाब.
गुळवेल,
गूळ,

गेरू,

गेळ,

गोखरू.

गोड तोंडली.
गोड पाबटे.
गोड शिदी.
गोडा लोणागवत.
गोंडाळ.

गोडी कुहिरी,
गोंडे करंज,
गोंधणी,
गोपाळकाकडी.
गोर्पाचंदन.
गोमूत्र.

गोमेद,
गोरखचिच.
गोरखदुधी, .
गोराडं.
गोरोचन,
गोलीशाक,
गोरशालि,
गौरसवणेश्याक.
घुगऱ्या.
घोटोबोर.
घोडाकाथरा.
पोर्डाचें दूध,
धोडीचं दहीं,

: ही. ती
३७२
३३१
६९६
७०२३
८९७
६१०
७५६
२०८
९०००७
३३८
६४६
९२४
६७१
७८६
२०९
७१५

र
८०२३

५१६२ ८

घाडेसरगवत.
घोसाळे,
चेडालकंद.
चेदन,

चंदून सामान्य,
चेद्रकांत.

चेद्रविकाशीकमाठिंनी ,

चपल धात.
चवक,
वळ्या.
चाकवत.
चांदवेल,
चारोळी,
विच.

चिडा देवदार,
चित्रक.
चिनीकापूर.
चिरपोटाणी,

चिलघोळ.

३५९ $

२३५
१०४
६९४
टं र ७
ट्ट
७२८
७८५
५८८
७८३
९६
क!
५९६

चुका,

चच,

चुना.
चोपचिनी.
चोपडा करंज.
जटामांसी.
जदाळ.
जलापपळी,
जलमांड़वी,
जलमोह.
जलवेतस,
जन,

1

(४)

जदखार,

: जवादीकस्त्री.

जस्त.
जाई.
जांगलजल
जात्यादिमांद.
जांभूळ.
जायपत्री.
जायफळ.
जासवेद.
जिरीं.
जावक.
जावशाक,
जपाल,
जोधळीास!सर.
ज्येष्ठमध.
शझिंझर्ट.
झंझख्याक,
झड
टरकाकडी.
टाकणखार.
टाकळा.
टाकळी.
टेंभरणी.
डाळेंब,
डिकेमाली.
डुकरकंद.
डोरला.
तगरवछी

तमाखु.
तमालपत्र,
नगाळप३्या,

जे --_. आक टक -- वया

तमालवृक्ष.
तग्टी,
तरवटा.

७ तरवड,

१६० तवखीर.

४ तवरस

,३२ तळ्याचे पागी.
, ताक,

११२ ताका,

७५ ताग,

१६१]

/ : तांदळजा.
१1२1... ”

८१ तांबडा आघाडा,
तांबाडा ऊंस,
तांबडा एरंड.
तांबडा कादा,
तांबडा चित्रक
टांबडा खर.
३३ तांबडा धमासा
तांवडा पळम

१ तांबडा भोपळा.
१ तांबडी कण्हेर,
६ तांबडी कावळी.
७ तांबडी ग्‌ज
तांबडी घेढुळी.
तांबडी बस.
९८'५ तांबडो साळ.
तांबडे कमळ.
६९५ तांबल.

तांबे.
ताम्नवडी.

५ नालीमखाना.

(५)

९७४ दलह्यांचें पाणी,
२५२ दांती,

५७६ थोर काटे शेवती',

२६१ ताठीसपत्र. भरव
८२९ थार काळिजन,

४१२ तिधारी निवडंग, .

|

४६० तिधारी ठव्हाळें. । ४८९ थार करंज २६५ दारुहळद,
४२८ तिरकांडें. | ४२१ थोर गेळ, ५५३ दारू.

६७८ तिरफळ. । ३७९ थोर घवडा, २५७ दालचिनी, '
९९० तिरीयशालि. ८३ धार चिकणा. ७२६ दाहागर,
५४२ तिलक वक्ष, | १०५ थोर चंच. । ४७६ दिंडा,

८०४ तिलपर्णी, । ४९८ थोर ताढ. । ७६९ दुधी.
१२३ तिळतपरण, । ४३३ थोर दभ. २३६८ दध्याभोंपळा,
९८१ तिळाचें ते. ।, २५३ थोर दांती. ५७१ दुपारी,

५९९ तान प्रकारचा कमर्ठे. त थार देवनळ, १७३ दृधफेनी.
१००९ ताळ, । ६४२ थोर पीट. ४४२ दवा साधारण,
त ळी ५६९७ थोर वकुल, ९२३७ दाषेत जल.
८७१ तुरटी, , ४८१ थोर बाहूवा. १२९ देवकापश्ी, ।
व १ | ५१९ थोर विवळा. १९४ देवकुंमा.
९९२३ तुरे जोधळें, । ३४६ थोर मयाळ. ४३७ देवनळ,

2) र , २७५ थोर भालकांगोणी, १०१८ देवभात.

॥ । २९० थोर मुळा , ५२७ देव शिरस.
२५५ व्वा | ४९४ थोर राळेचा वक्ष, २७१ दोडका.

त 6 . १५४६ थोर लाजाळ. । ६४९ राक्षे,
ही. । १६७ थोर वाटोळा दुध्या- २३३ दोर्णाचें मीठ, '
७०४ तेल्या देवदार , ' भोपळां. । २०६ घगे.
प्रघेक त्यात ._ ९२ थोर शतावरी. । २२५ धरणीकंद.

; ४०४ थोर शमी. १३९ धाकटी मुंडी,
| ६२३० थोर शिंदी. 00.0.

। डड थोर शिपी गवत, । १९९ बाया.
|

७४२ थुणेर. . ९८७ थोर साळ. ५०३ धारा कळंब

२१ थोर *दावण, १३२ थोर सोनुली. | १०३० धान्याविशेष गण,
४१६ थार एरड, | ९ थोर हरणवेल, ५८०७ घावडा,
४२३० थोर कसई ' ७इई४ दगडफल, त्व १८ घेंडसे.

३५ थोर कावळी, '' ९५८२३ दवणा, ' ७३१७ नखला, ,

६२१
८७२
८७७
४१७
९५६
६६०
४9
७५ -
२८५
८१०

९३८

रव
१६६
३६%
एढट
२४६
६९२३
१६७
१०१५
4
६५७२३
८१५
६७४
६८९
२७२
४७१
९८६
४७२
८९१

५३९

५९८२

नंदी जांभूळ.
नदीतील लहान शख
नर्दातील शप,
नंदीवक्ष.

नदी वड.
नदी. उंबर.
नरवेल.
नलुका,
नवसागर
नाकराकणा. .
नांकानें पाणी पिर
ण्याचे गण,
नागकेशर,
नांगदवण,
नागतुदा .
नागवांफा,
नागरमोथा.
नागवेल
नागाळी,
नाचणी.
नारळ.

नारिग,
नासप(त.
निवूं.

निमळी.
निर्विषी.
निदोणी गवत.
नि:श॒क साळ.
नहलवृक्ष.
निळा कोराटा.
निळा माका,

, निळे कमळ चंद्रावे-

_ पवना गवत,

|
|
, पांढरा टांकगखार. |
|
|
|

(६)

निळी निगडी
निळो सुपली
निळी हरळी
निळें कमळ

€_

कासी.

नीळा.

नेवतो. |
नेवाळी, |
न्हीव.

पडवळ.
पंथे गवत.
पंदग, |
पद्यकारर, |
पप

पहाड मूळ
पळशी. |
पक्ष झालेलें दिरवे
धान्य.
पांगारा,
पांच,
पाचरस्न. |
पार्यादा. |
पाटठीं, पांडरफळी, |
पांढरा खळखळ!

|

,», पाटरा दगडा पाट

ण भेद

, पांढरा कांदा.

त
पाडरा ववर.

ठी शु र्‌

१०८१

:प ढ्रा

पांढरा एरंड,

१ पांढरा थोटरा,

पांढरा मांदार,

७ पांढरा लसुण,

पांढरा लोघ्र.
पांढरा वाळा.
पांढरा शिसवा,
शेवगा.
पांढरी कण्टेर,
पांढरी चाल.
पांढरी गंज,
दरी गोंकर्णी,
डोरली,
ढरी उन्हाळी

पांढरे शिरत,
पांढऱ्या घेटळीची
भाजी,

३६३ पांढर्‍या वसचीभाजी

७६८
३१८
४६२
७५७
७६%
७७७१

३४८
४५9१
१०७

६०
५८२
१२५
८६३
८३५

६५८

६५४ ॥

१९७
२०१
४७६
५०१
५७८
५ट्०
२९४
५१७
६२९४

पाण अघाडा,
पाण अळू.

पाण कपीस.
पाण आंवळी.
पाण बिबवा,
पाण शिरस.'

२ पाथरा.
, पाथरी.

प!देलोण,
पापड,
पारसा पिंपळ.
पारा.

पा&ख.

पाले किर इत.
पाषाणभदी
पिठवण,

पिंडी तगर.
पित्तपापडा,
पितळचें कीट,
पितळ.
पिंपरी.

पिवळा माका.
पिवळा कोरांटा.

पिंवळा रान कोंरांटा

पिंवळा शेवगा.

पिवळा शिसवा.
(पवळी तिळतव़ ण,

(७)

१० पिवळी हरणवेल, । ३१७ फोंडाळू.
१५३ पिसोळा. | ७५८ फोंपटे.
| ७६४ पिस्ते. ५४९ बकूळ.
| उड पीतवाळा, ६९ बकाणानिंब.
/ ७४८ पंडरीक वृक्ष, २८३ बचनाग,
। ९४० पुंडूक. ५५६ बटमोगरा.
। ४४६ पुदनीगवत. | €४१ बटलोह.
' ५२२ पुत्रजीव. | ५२ वडीदोप,
1 ती
(२0 | २२९ बांगडखार.
| २५० पुष्कर मूळ, [१०२३ बाजस
८८९ पुष्कराज. | १५९ बांदें.
| ८५८ पृष्प कासीस. २२३१ बाफळी.
| ६१४ पुष्पद्रवव, १५८ बाब.
।_ ८५ पेटारी. इ०५ बाभळ,
| ५२३ पेढे. १७७ बारीक साळ.
| ८९९ पेरोज. ०७
| २९९ पोकळ वेढू. | . बाळत२(प,
| ४५७ पोकळी गवत. | २५४५ विबा.
र पोवळे, २३० बीडलोण.
८२२ पोस्त. । ६८० बेल.
।१०२४ पोहे. , ६९१ बेहडा.
, ९३१ प्रसवणजल, ३० बोकडी.
| ६२३ फणस. | ६६२ बोर,
४१३ फणी निवडुंग, | २३८ बोळ.
। ३६५ फांज वगेरे भाज्या. १४७ ह्या,
, ३६४ फांज, हरणदोडी, ०४५. भटारा.
| भारंग, नरवल,चोच.। *४” भद्रमोथा
। ६५३ फालसा, । ३०८ भबरसाळी.
१०२६ फुटाणे. भांग.
का फ्रडी, | भ!रंग
| ८८१ फोग शाक, | १५ भई आंवळी

२१८
१्श्ट
१२६
१टट
द्र्रे
१9७८
ष्प्डॅ
५२६
४९९
७३४
५७४
६८४
५०९
७७६
८२६
७२७
१००१
२६२
2
९३२९
:५९
८४६
३५८२
५८६
टफ
६९८
१००२
४५७०
६६६
१३२
२२०
२५८
३४९

भई कोहळा.
भई तरवड,
भई दोडी,
भई पापड.
भुयजांभूळ,
भयफोड.
भयबोर.
भूतकेशी.
भेलींमाड.
भंगमाडी.
भोकड,
भोजपत्र.

मरवमाल.
मरवाणे.

मंगल्यागर.
मठ.

माजष्ट,

मध.

मधाची स खर,
मधुमाधवी.
मनशीळ,

मयूर शिखा,
मरबा,

मराठी.
मलयागर पीतचेदन
भमसर.

महारुख
महाळग

महामदा
माहषाकद

मळ्यांतील घोळ
मळ्यांतील मर्यळ

शै

.
|
|
|

२८५
३०२
१०७
८१९
एढ्ड
८८५
५६६
७७९
र्ट्द
४५६
ऱ्‌डॅ
३२७
७५०
२०डॅँ
२३२
२२६
षु ६ ह”
४२९
७ऊड
२८९
र९्र्ट
८०९
ॅ9७
९५५७
९६७
८५६
२२०
१४१
७९३
७८१
६८६
२

(८)

मळ्यांती वाळूक,

माईणमूळ.
भाका.
माठ.
[णवक.
माणिक.
माधवी.
मानकद.
मायफळ.
मोरवेल.
मालकांगाणी,
मालाकंद.
मांसरोहिणी.
मिर.
मीठ
मंगसकांदा.
मुचकुंद.
भुंजतृप,
मसकदाणा,
मुळा.
मूग,
मरदाड शिंग,
मेढशिगी.
मेंढीचे दूध,
मेंढीचे दही,
मेण.
मेथी,
मेदा.
मेहेंदी,
मोई,
मोखा.
योगरा.
मोठी नीळ.

१४०
टर
४३६
पु द
८८६
८७६

मोठी मुंडी.
मोठी शेरणी
मोठें रोहस गवत.
मात रिंगणी.
मोती,

मोत्यांची धिप,
मोरचूत.
मोरमांसी.
मोरवेल,

मोहरी.
मोहरीची भाजी.
मोहाचा नारळ,
मोहाचा वक्ष,
मोळ.

ह्मशीरचे दध.
ह्यशीचें दही,
यवास शेरा.
रक्त कोरांटा.
रक्तचंदन.

रक्त चील.

६ रक्तनिशोत्तर.

रक्त रोहिडा,
रक्त शेवगा.
रसांजन,
राकलशांवा.
राजकळब,
राजागिरा.
राजावते मणि.
रान आलें
रानकडई.
रानकापशी,
रानकेळ,

५१ रानगांजा.
४९२ रानतुळप.
५८४ रानदवणा,
१०९ रान निगुडी
२०० रान पिंपळी.
११० रानभेंडी.
२४८ रानमयाळ,
६६७ रानमदाळुंग.
८०० रानमेथी,
८२१

७ रानभूग,

२३१ रानरोर.

३२ रानशेर भेद.
३१२ रानस्रण,
३०३ रानहूळद.
४२६ रामवाण.
४२७ रामबाण भेद.
५१२ रामेठा.
५८४ रामशाली.
५६१ रायनेवाळी,
६६३ रायवोर,
९८२ रायभोग,
२२५ रास्ना.
७३५ राळ,

४९१ रिठा,

५८ रिंगण

२३ रुद्रजटा,
५५६ रद्रावंती.
६५७९ र॑द्राक्ष,
८३५ रुपें.

२२३७ रेणकबीज,
८६० रीप्वम.क्षिक.
५३० ऱ्हदवारि,

मानमेथी भट

0 :)

लघु आवळी,
लघुइंद्रावण,
लघउंदीरकानी,
लघुकसई
लघुचिकणा,
लघकुंभी.
लघुपिपळ.
लघुवाहवा.
ठघुभेढशिगी,
लघुराळेचा वक्ष,
लघराहिस गवत,
लघुलव्हाळें.
लघुवाघांटी.
लघशिदी.
लघुरोरणी,
लवंग,
लहानक्रमळ.
लहान खळखळा,
लहान चंच.
लहान थसासा
लहान पाल.
लहाल बाभूळ.
लहान मया,
लहान लाजाळू.

लटान शिपीगवत.

लक्ष्मणाकंद्‌,
लांक.

लाख.

लःल पाडळ,
लाल मांदार.
ठाल मळ.
लाल राताळुं

|
|
।
|

'१०२१

१०१६

|
|
र्‍

ठाळ ₹६ई,

लाऊ लसूण,

लाल सरमा,

लाह्या.

लोखंड,

२५ लोखडी केळ.
लोगागवत.

लोणार खार,

लोणो,

लोध्र.

लोहकीट,
ठोहचंबक,

लोहूबंदी ऊद.

वड,

वडवती पाषाण भेदी
वन आंबेहळद,
द्र. ह
वरधारा. दश की
२ वरणयागव,

पुरत
२ ०्ट

८६५

ट्ड्ड

ड०ट
२ट्ड
९७९६
२६८
८२
८११
७८२
६:११
१४८

्ट्ड

4!
र?

क 8)

धं १४
। अप वंशलोचन. > /-

र

४५५ वंशपत्नी गवत.

२८० वांगे.
७४० वाघनख.

१७ वांसकटोली.
वाटोळा मळा.
बाटोळे लव्हाळे
वाटाणे
३ वापाजल.
१ वायवबरणा,
१ वावडिंग,
३ वासनवेल.
२ वाळ.
विवा.

१६७
८६२
२२५
७५१
१२६
२र्ड
१६८
१डडँ
२१२
४२९२
२९६
णुलुप
इड४१
र्श्ट

६२'७

५२८ व

७९९

९4५
२९०
२११७
«९३४
डइ२्ट

४२५ शिकेकाईंचा भेद.

| विवळ्या.

विशेषजल,
विधेषधृप,
विषदोडी,
विष्णुकंद.
विष्णुकांता.
वृद्धि.
वेखंड,
वेलतूर.
वेलदोडे.
बेलमोगरा.
वेलहरळी.
वेली ज्येष्ठमध,
वेटीदोडी,

शंख.
दांखवेल

१ शखासूर.

शंखाहुली.

शताद त,
शश्ांडुली,
श्ह्माजरे.
शाळू जोंधळे,
शिकेकाई,

( १०)

शिंगाडे.
शिडगोळा.
शिडदाडी.

शिरस व पानांची

भाची.
शिरसाचं झाड.
शिलाजित.
शिलारस.

कढ
शिवण.“ ८.” ल

शिरलिंगी,
शिसवा,
शिप.
शकनासा.
शेगुडी,
शेंडे गवत,
शेण्या खैर,

शेतांतील घोळ.
शेतांतील लहान धा-

ळक.
शेंदणी,

च
शदाड,

शेंदूर,

शेदरी.
शेपूची भाजी
शेव.

शवती.
शेवरी,

शेवग्याच्या पानां-

ची भाजी,
शेवाळ,
शेळीचे दूध.
शेळीचे दही.
श्रीताइ.

८०७ श्रेत अळू.

७३८
५५०

श्रत उपलसरी,
श्रत केवडा,

४३२ श्रेत दभ.
२२९ श्वेत भई कोढळा,

७७१

७७२

२८३

श्वेत स्तुचदन.
श्रेत वरधारा.
सज्जीखार.

७९४ सताप,

८१४
८१६
२७१
२७६
७९५
६२९
टं
७०र्ट
८१०
टश
६७३
२८०
५५४
४१८
५१३
५५७
र्ट्र
१9०७
र्र्ट
२५१
२८७
४४१
२२३१

सफरचंद.
सपताळूं.
समुद्ठफळ.
समुद्रफेस,
समुद्रशोक.
सराटे.
सपिणी,
सरळ देवदार,
सस्यकमणी,
संहदंवी.
साखरानंबं,
सारवरूंड.
साग.

सागर गोटी.
सांग साहोडा.
साटड मोगरी.
साठे तांदूळ,
सातवीण.

साधारण जल.
सांधारण शकरा.
साबण.

साबर निवडुंग,
सांभर्‌लोण,

( ११)

९६३ सामान्य दुग्ध, २११ सरण. ९३७ हंसोदक.
९७३ सामान्य दाधे. २२७ सेंघे लोण. ३२१ ह. तीकंद.
७५८ साराम्ल. ६२७ सोनकेळ. २८२ हस्तिमद.
६८१ सालई. ८५१ सोन गे, १६२३ हस्तिशुंडी
७३८ सालईंचा डीक. ५४७ सोन चांफा, २६४ हळद.

३३० सावरी कंद. ८३४ सोनें. ५११ हळदिवा वृक्ष,
३९४ सावरीचा डीक. । १३३ सोनोली. ७३५५ हाडसंधी.
१०१४ सावे. ८८४ सोमल. २३३५ हातजोडी.
९४० सितेक्ष. २३५ सोरा. ६८९ हाशी.
१९९ सिंहृली पिपळी. १६५ स्थल कमळणी. २२९ हिंग.

४४५ सुगंध रोहिस गवत. | ९६२ स्त्रीचे दूध. ८४९ हिंगूळ,
९८९ सुगंध साळ. ९७२ स्रीचे दर्ही. ४०९ हिंगणी.
५८८ सुगंधी अजबला. । €९४ स्फटिक. ,२८१ हितावलो.
२०२ सुंठ. ७२३ रचादूगरु. ६७० हिरडा, '
७६८ सुणसुणा, ९५८ हत्तिणीचें दूध. ८५७ ।हेराकस,
<२५ सुदशेन. ९६८ हत्तिणीचें दद्दी, ८९० हिरा.

६९२ सुपारी. ७४३ हदगा. ४०७ हिंवर,
५३५९ सुरंगी. ७८६ हनुमंती. १००५ हुरडी.
५९३ सरपीण. ८५३ हरताल. ६ क्षीरकाकोली.
८९५ सूर्यकांत माण, ।१००० हरभरे. २८ क्षीरमोरवेल,
१२५ सूर्यफूल. ८ हरणदोडी. ५५० क्द्रपाषाण भेद.
८५९ सुवणे माक्षिक. ७६६ हरपररेवडी. ६६५ क्षृद्रवोर.
४६४ सुळें गवत, ८२३ हरभऱ्याची आंब. । ४६५ क्षुदरमोस.

या पुस्तकांत संक्षेपांत दिलेल्या खुणांचा खुलासा.
र. नि. (राजानेधंट). ध. नि. (धन्वंतरिनिघंट). के. नि (केयदेवनिघंट)
ग. ति. (गणानेधंट), क्र. र. (इन्यरत्नाकरनिघंट), म. नि. (मदनपालनिषंट),

श्रीशंकर.
ओषधी-गणदोष.

( निघंटशिरामाणि-गणदोप-प्रकरण. )

य का
१, गडच्याद वग

१. गडची ( गुळवेळ. )--किंचित उष्णावीथ, तुरट, कडू ; आणि
तृषा, जवर, उलटे, भ्रम, पांड्रांग, प्रमेह, वातरक्त ( रक्तापतता ),
यांचा नाश करणारी व रसायनी% आहे. -रा. नि. रक्तमळव्य़ाध,
कोड, कृमी, त्रिदोष यांचा नाश करणारी, आही. ( गाठाळणें, जमविरणे-
अर्थात्‌ मढाळा जमविणारी ) , मेध्य ( स्मरणशक्तीस हितकर ) , आ-
युष्यकर; आशि कफवात, कंडू, पित्त यांचा नाश करणारी व बढकर
आहे.-ध. नि. पाककालीं मधुर, हृद्य ( हृदयाला हितकर ), आमितरधंक
( अर्थात्‌ दीपन ); आणि खोकला, कामीग ( कावीळ), आमदोष, अर
यांचा नाश करणारी आहे.-के. ने. दोषीजवराचा नाश करणारी व
दीपन आहे. -द. र.

२. केद-गडेची. ( कंद-गुळवेळ, ) कटू , उष्ग; आगि विष,
भतज्वर, वठीपाठित ( अंगावरील सुरकुत्या ) यांचा नाश करणारी
आह-रा. त

अशक्तपणा, रोग इत्यादिकांना दग करून, ओज रक्षण करणारें, अथोत
आयुष्याचे क्षण करणारे ते रसायन. तो गुण गुळवलीत आहे; ह्मणून हीस “रसायनी १
असत पटले आहे.

निघंटशिरोमाण-गुणदोप-प्रकरण

हौ रा

३. मूर्वा. ( मोखेळ. )-कड, उप्ण, तुरट; आणि वाते, कोड,
कॅफडात, प्रमह, विषमज्वर यांचा नाश करणारी आहे.--रा. नि. रस-
काळी (किंचित ) मधुर, केडचा नाश करणारी, पचण्यास जड, आग्रे-

दीपक; आणि त्रिदोष, काड, मद, मुखशोष, सामान्य जवर, तृष्णा
( तहांनचा रोग ), हृद्रोग, रक्तवित्त यांचा नाश करणारी आह.---ध.
[नि कफापेत्तास शमाविणारो आहे.-दर. र. तोंडातून रक्त पडण्याचा
प्रतिबंध करणारी आह.--ग. ने. |
व ण ४. पटोल. ( कट्‌ पडवळ.)--रसकाली कडू व टप्णा, पाककाळा
तिखट; आणि बळास (पडस), कफापेत्त, कड , कोड, रक्तज्वर, दाह यांचा
न.श करणार आह.-रा. [न. थाच पान.-ापत्त कफ व रक्तरराप
यांचा नाश करते; फलळ-त्रिदापांचाही नाश करते, व वेल-कफाना
नाश करंते.-ध.नि. वद शीतकर आहे. इच्या वियांतील तेळ-कफाचा
व एंशी प्रकारच्या वातरोगांचा नाश करणार आहे.-दर. र इचे फळ.-
त्वचेसबंधी दोषाचे शामक आहे.- ग, ने.
* ५. काकोली--शीत, रसकाठी मधुर, वीर्थवधक; आणि क्षय, पित्त,

यु, रक्तदाह, जअरदाह व कफ यांचा नाश करते.--रा. नि वप्य,
जड व तुप्तिकारक; आणि वातापेत्त व त्रिदोष यांचा नाश करणारी आहे.-
के. नि. रक्तपित्त, व हरागाळा शमविणारी आहे.-द्र र.वात व तुपे
चा नाश करते. --म. नि. अत, दाह, रक्तपित्त. शाप यांचा नाश
करते.-णभा. प.

२. क्षीरकाकोलठी.-र्‍हृद्रोगांचा नाश करणारी आहे.- दर. र.

_ ५७. अरण्यमदग. ( रानमग )- शोत; आणि खोकला, जवर, वात-
रक्त यांचा नाश करणारी आहे.-रा नि. मधुर; व ळुमी आणि कफ.चा
नाश करणारी आहे.-ध. नि. हलकी; त्रिदापांचाही नाश करणारी,
आणि संग्रहणी, मळळ्याि, आतिप्तार यांची नाशक आहे.-के. ते.
कुमीसंबची येणाऱ्या जराची नाशक आहे.-द. र. र्त आहे.-ामा,
प्र. कफापेत्ताची नाशक ब रक्तत्वमक आह.-ग. (न.

औषधी -गणदोप/

८. जीवंती. ( हरणदोडीं. )--मधुर, शोत, कफकर, वीर्यवर्धक;
आणि रक्तापेत्त, वातस्क, दाह, अस, यांचा नाश करणारी आहे.-रा.
नि. नेत्राळा हितकर व त्रिद्वापनाशक. आहे.-ध. नि. सिनरिंग्थ, आही व!
बलकर आंहे.--के. न.”

९. बृहुत्पवा. ( थोर हरणबेल. )-यीर्यवद्धक, स्सायनी व पि-
शाचकथेचा नाश कस्णारी आहे.--रा. ने क य

९०, हफ्जोवर्ती. ( [पवळा हरणतबेल. )--वष्य, बलंकर, नेत्रा.
ला हितकर, मदर, शीत; आणि. वात, रक्तपित्त, दाह यांचा नाश कर-
री आह.-रा. नि क १ क स्तना करी

१ ६. [कगिनी, ( शिवालगी. ) तिखट, उप्ग, इुगवी, रपा-
यनी, सर्वोपेळि करणारी व देवांना भिय. अ हे.-रा. नि. रपार्चे नि-
यमन ( व्यग[स्थत ) करणारा, पितल;, आण ह कक, क]ड यावा
नाश करणारी आहे.-द. र ती कक, न मचा

१२. काशातक्रा. ( कट दोडकी. ) शीत, कड, तिवट, कषाय
( तुरट )-सर्मधी योजनत प्रतिद्ध, पित्त -वात-कफांचा नाश. करणारी;
आणि मठ व आध्मान ( पोटफुगी ) यांचे शोधत करणारीं आहे.-
रा. नि. आमाशय व पक्काशयाचे शोधत करणारी, कड, रू, पच-
नास हळको, पाककाळी (तिखट; आणि दष, उदररोग, खोकला, पांडु-
रोग, सम, कफ, पाणथरी, गुल्म, कावीळ, कोड यांचा नाश. करणारी
आहे. इर्चे फळ.-पाककाळीं शेत आह,-के. नि. फल-भरक. शीत.
पचनास हलक; आणि निदोप व प्रमेह यांचे नाशक आहे.-म. नि.
णार, काये व बळवर्भक (वाजीकरण ) आह.--म. [न., जड, कडअट;
बात व कफ-नाशक; आण बकर आहे.-मा. म. अतिशय. थड
आहे.-गः* नि. ।

शड. कटुतंबी ( कड भोपळा. )-तीकग, वांतिकारक, पाककाठी

तिखट, कफ-वाताचे शोधन करणारी; आणि श्वास, त्रा, शाल, प्रज
ी 2८ ४४८ > , ४» &“- 2८ > ट%2. ८

४ निर्घटशिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

क्र ह

विष यांची नाशक आहे.- रा. नि. रसकाली व पाककारठी शीत व लघु
( हलकी ) आहे.-ग. नि. पाककाळी तिखट, हृदयाला शीत; आणि
वातपित्त, श्वास, जर यांची नाशक आहे.-के. नि. हृद्य व वात-पित्त-
स्वरांची नाशक आह.-भा. प्र य कस

, १०. अमरवल्लाो. ( अमरवेल. )--( पाककाठा ) तिखट, मधुर,
वृष्य, रसायनी, बळकर, देवांनाही प्रिय; आणि पित्ताचा नाश करणारी

आहे.-रा. नि. आही, कडवट, पि च्छिळ ( पाककाठी बळब 9त
रस होणारी?), तुरट; आणि नेत्ररांगांचा नाश करणारी आहे.-भा. प

१९. देवदाली. ( कांटे इद्रावण, घुले इंद्रावण, देवडगरी. )- कड,
उप्णा, तिखट; आणि पांडुरोग, कफ, मूळव्याधी, श्वास, खोकडा,
कावीळ, पिशाचव्याथी यांचा नाश करणारी आह.-रा. नि. इचे फल-
कृमी, कफ, गुल्म, शल, वात यांचें नाशक आहे.-भा.प्र. वांति, उरी-
राचें विष, कफ, पांडुरोग यांचा नाश करणारी आहे.--ध. नि. रस-
काळीं ब पाककाळीं कड, तीक्षे; आणि आमत्रात, कफसंबेधी सज
खोकला, ज्वर, हिध्मा, अरांच, क्षय यांचा नाश करणारी आहे.-
के. नि

९७. वंध्याककोटकी. ( बांझकर्टाली.)--कड, तिखट, उप्ण;
आणि कफ, स्थावरादि विषे थांचा नाश करणारी आहे.-रा. नि. पाक-
काली तिषट व उष्णवीर्य आहे.--ग. नि. स्थावर - जंगमविपे, मस्तक-
रोग, (? ) योनिकंद यांची नाशक आहे.-ध. नि. हलकी, ब्रणशाधक;
आणि पडसे, विष, विस५ यांचा नाश करणारी आ€.--के. नि

शट, तिक्ततुंडी. (कड तोंडली. )--रसकाठी तिखट (व कड ),
रेचक; आणि कफ, वात, विप, रक्तापेत्त, अरुचि यांचा नाश करते.-
रा नि कह म ह 13.0...

१९. आखकर्णी. ( उदीरकानी. )-- ( विपाकी ) तिखट,ऊप्ण
पाचक, सारक; आणि कफापेत्त, आनाह, ज्वर, शल यांचा नाश कर-
०0२ आहे.-रा. नि. हृद्रोग, कफ व जंतु यांची नाशक आहे.-ध.नि.

औषधी-गुणदोष- . क

विपाककारळी 102, व मुत्र-रोगाची नाशक आहे -के. नि. हठकी, शीत,
अततशय कड (रसकाळा ? ) व तरट आहे-भाप

२०. पेंद्री. ( हॅं्घे इंद्रावण --कर्ड, तिखट, शीत, रेचक;आणि
गुल्म, पित्तोदर, कफज कृमी, कोड, ज्वर यांचा नाश करिते.-रा. नि.
प्रमेह, अरुचे, काम, कफ, पांडुरोग, मढगभ, सर्वांगावरोळ गांठी, विषा-
पान उडवलेल्या गांठी यांचा नाश करिते.-के. नि. मढगर्भ व व्रण
यांची नाशक आहे.-ध. नि.

२९. महत्फळा. ( थोर इंद्रावण. )--वरीलळ गणांचीच होह
आहि. तीहन रस, वीर्य ब विपाक यांच्यांत इचे गण थोडे जास्त आहेत

२२. शोखनी. ( शखवेल )--कड, आंबट, दीपन, रुचिकर,रेचक
आणि ळुमी, कोड, विष, आम, त्रिदोष यांचा नाश करते.-रा. नि
रसकाळी व पाककाळा मधुर; आणि उदर व *आनाह यांची नाशक
आह.-ग, [न _ उर टीक

२३. इश्वरी. ( रद्रजटा. )--रसकाळी तिखट; आगि श्वास व
खोकला यांची नाशक आहे.-रा. नि. हृद्रोग, पिशाक्व व राक्षस यांची
नाशक आहे.-के. नि. ,- / ८८-८7 टल.

२४. ज्योतिष्मती. ( मालकांगोणी )--रसकाळी कड व थोडी
तिखट, दाह करणारी, बुद्धि व धारणाशक्ति ( मेधा ) वाढविणारी, दी-
पन; आणि वात-कफांचा नाश करते.-रा. नि. तुरट (पाककाळी ?),
मोहकर, स्त्रि, वणेकर; आणि त्रण, पांडुरोग, विसर्पे यांचा नाश
करणारी आंहे.-के. नि. पाचक, तिखट, सारक, अति उष्ण, वमन
(उलटी) करणारी, तोक्ष्ण, अग्निवद्धक; आणि कफवाताची नाशक आहे.-
ध. नि. आमत्राताची नाशक आहे-म. नि. मुखरोगाची नाशक
आहे.-भ/. प्र. केठरोग व उचकी यांची नाशक आहे.-ग. नि,

२७. तेजोावती. (थोर मालकांगोणी.)--सदहेहून थोड्या जास्त
गुणाची आहे

निर्घटशिरोमणि-गुणदोप -प्रकगण.

र र्ला
, २६. खेत--गिरिकर्णी. (पांढरी गोकणीं)-शीत, कड, नेत्रात
हितकर; आणि पित्त, ब्रिप व त्रिदोषांचेही शमन करणारी आहे--रा
नि. संग्रहणी, कंठरोग, शर, कोड, प्रमेह, आम, क्रग, सूज यांची ना
शक आहे.-द्र र. म्रहसंबची दोषांची नाशक आहे.-म. ति. शोतताथ
संदेव स्िंग्य; आणि कठरोग, वातायृक्त यांची नाशक आहे.-अ. को
२७, महानीला ( निळीं सपली )-कड्‌, शीत; आणिष्देन्मा
रक्तातिसार, जवर, दाह, श्वात, खोफडा, ओकारी यांची न.शक
आहि.-रा. नि. कफ, कोड, क्षय, पित्तन जंतु, ग्रहदोष, कंठरोग यांनी
शक आहे.-म. नि. स्तरिर्‍्व, शोततरीये; आगि वातपित्ताचा नाडा
करणारी आहे.-ग. नि.

२८. क्षीरमोरटा, ( मोरवेल. )-याळा चोक फार असतो; मधुर,
किंचित्‌ तुरट, वृष्य, वेलीला वाढविणारा, बलकर; आणि पित्त, दाह, ज्वर
यांचा नाश कारेतो.-रा. नि. रसकाळी व पाककाळीं शोत; आणि क-
फपित्त, तृषा, दाह, जवर यांची नाशक आहि.-ध, नि. मळाचा अव
एथ करणारी, वातकर व रूक्ष आहे.--के. नि. जड; आणि रक्त-
पित्त, मेद (?) , प्रमेह, तृषा, हृद्रोग, कडू , कोड यांचा नाश कर-
णारी आहे.-म. नि. वी

२९, इंदीवरा. ( उतरणी. ) तिखट, शीत, नेत्राला हितकर;
आणि पिसकफ, खोकला, व्रग, ळुमी यांची नाशक आहे. --रा. ने.
ब्रणरोपण; आणि पाप, येनिदोप, वात यांची नाशक आहे.--ग, नि.
ब्रणारचें शोधन करणारी; मत्रकच्छ, इसब, आणि गभ व योनी यां-
संबंधी वाताची पीडा यांचा नाश करणारी आहे.--के. नि. कफतात
व सूज यांची नाशक आहे.-द्र. र.

३०. बेस्तांत्री. ( बोकडी. )--रसकाळी तिखट, चांगल्या बीजाच|
गर्भ सुखाने उत्पन्न करणारी, गर्भाचे बीज उत्पादन करणारी; आणि

आओपधी-गुणदोष. ७

खोकला व त्रिदोष यांची नाशक आहि.-रा. नि. ल्प, कडू, मधुर,
तरट, शीत; पाककाळीं तिखट%, वाताला कोपविणारी व कफपित्ता-

भभ नाशक म / दरक 7 गा 1
' ३९. सी ( रानशर. )-- तिखट, मधुर, शीत; आण ।पेत्त,
दाह, तृप्णा, उपविष यांचा नाश करणारी आहे. ७. ४4“ “270000

२ कपातसांमा, महिपवलली ( रानशेर-भेद )-ही रप्त बोरगे व
वेपाकांत सोमवक्लीप्रमाणे असन, सप्त धातंनां समप्रमाणांत करणारी
आहे.- नि. शि. ,/चातातळाशारिडी 2. टटव्य्यट र

२१. वत्सादनी- ( वासनवेळ. )-मधुर, वृष्य, रुविकर, तृ्तिदे-
णारी; आणि पित्त, दाह, रक्तपेत, विषदोष यांचा नाश करणारी आहे.-
रा. नि. ऊष्ण, ग्राहा, वृष्य; आणि सूज, कफ, मूळव्याधी, वायु यांची
नाशक आहे.-द्र. र.

३४. गोपाळकर्केटो. ( गोपालकांकडी )-शीतबीर्य, मधुर; आणि
पित्त, मूत्रकुन्ळू, मूतखडा, प्रमह, शोप यांचो नाशक आहे.-रा. नि.

३१५. काकनासा. ( थार कावळी ) -मधृर, शीत, रसायन,
स्नायंना दढतः आणणारी; आगे पित्त व वळीपाठेत यांच नाशक
नागा न. ४. क कि शिधा क टिन 1. ४-१ ४

२९. काकादनी. ( तांबडी कावळी )-१िवट, ऊष्ण, कडू,
रसायन, राचिकर, वढीपडित न होऊ देणारी, आणि वातदोपांची नाशक
आहि.-रा. नि. केशांना हितकर; आगि मस्तकदोप व ग्रहदोषांची नाशक
आहे-द्र र. तरट, रस आणि पाककाळी तिषट; वांति करणारी; आणि

कफ, सूज, गळव्याधी, चित्रविचित्र रातीने उमटणारा कोड यांची टा-
शक आहे.-के. नि

टॅ

% राजानेघंट व केयदेख निघंट यांत * तिखटपणा विषया भर दिततो. पण त्यावर
रून, रस ब पाक या दोन्ही काळीं ती 'तेखट' आहे. असं समजण्यात हरकत नाह,
कड, तग्ट, मधर द्द रसही थेडड्या प्रमाणांत असतात.

शै निघेटशिरोमणि-शुगदांष "प्रकरण
४ टी.) ४ 2.८८

.. १9७. रक्तगंजा, (तांबडा भज. )--ताकण, ऊण; तिच बी-वात
करणार; पान-विष व शुळ ( पाटदुखा ) यांचे नाशक आहे.-रा. न.
वातपित्त, ज्वर, मुगशाष, श्रम, श्वास, तुष्णा, मद, रक्तामुद यांची नाश
क आहे.--भा. प्र. रसकालीं कड, तुरट, रूक्ष, नेत्रांना व केशांना हि
तकर, वीयव&क, बलकर; आगि इृद्रलुप्त ( टक्कल ), मद, मोह आणि राक्षस
व पहसंबंधी दाष, विष, कंड, कोड, कामि, प्रण यांची नाशक आहे.--
के. नि. ।

१८, श्वेत गुंजा. ( पांढरी गज. )- तांबड्या गुंनेप्रमार्णेच गुणांनी
असून, वश्य-कर्मात उपयोगी आहे.-रा. नि.

१९, बद्धदारु. ( वरधारा. )- चिकट, बलकर; आणि कफ, वात,
खाकला, आमदोघ यांची नाशक आहे.-रा. नि. रसायन; वीर्य, बुद्धि,
सवा, बल, आग्रि यांची वाद्धि करणारी; स्वर व कांति यांना उपयोगी;
सारक; आणि सूज, आमवात, बातप्रमह, कफ यांचा नाश करणारी
आहे.-के. नि. दोन्ही वेदधदारुक हे कडू, उप्ण, तिखट; आणि सूज,
छुमि, मेद, वातोदर यांचा नाश करणारे आहेत.-ध. नि. रक्तमुळ-
व्याधीचा नाशक आहि. -म. नि.

४०. उताम्रवळ .-लघु, वृप्य, तुरट; आणि कफ, आग्निमांद्य, श्वास,
खीकला यांची नाशक आहे.-रा. नि

. वद्वदारूत दोन भद आहेत, एकाचे नांव ' वद्धरारू' व दसर्‍याचें ' जीण!

असे आहे. यास मराठीत अनुक्रमे “ वाधारा, म्हातारीचा वेल, सांवरवेठ
आगि “ फांज, फांजी, फांद ” अशा नांवें आहेत.

४ तास्रषद्ीलाच ' केवातका ' असं पुष्कळ ठकाणी म्हटलेलेंच निघंटशिरो-
मर्णांत गृहीत केळे आहे. कांहीं ठिकाणी या दोन निराळ्या मानल्या आहित. तथापि
गुणांनी सारख्या आहत असें म्हणण्यास हरकत नाहीं. माळव्यांत “ केवातका ” असें
घ चित्नकूट-प्रदेशांत “ ताम्रवछी ” अशो या एकाच वनस्पतीला निराळा नाज अस्त
साल असाही संभव वाटतो. कराचेत त्यामळे असा मतभेद झाला असेल, अथवा
एकाच वनस्पतीत दान प्रकार असताल

ऑऔंषध्री-गुणदोष | । ९

ऱ् व क
कैऱ्/ा १४ :..?.९ ४११) ४ री ” 2.१ ६)
टा कै्‌ः र ८ डं रट. (७ 12. र ब अ लस €03- टॅ न्नी पा

४५९. कांदीर. ( कांडवेल. )-तिखट, कडू , उप्ण, सारक, अग्नि-
दीपक; आणि ब्रण, गुल्म, उदर, डोह, शूळ, ठूताविष यांचा नाशक
आहे.-रा. नि. वात व दळ यांची नाशक आह.-दर. र. कफापित्त,
ळुमी, काढ यांची नांशक आहे.-ग. नि.

४२. जेहघा. (जेनुका, पापडी, रंगबाशा.)--शीत, कडू , राधे उ-
त्प्न करणारा, दीपन; आणि रक्तापेत्त, कफ, दाह, तृष्णा, विष यांचा
नाश करणारी आहे.-रा. नि. तुरट, वणकर; आणि कंडू , काड, त्रण,
पित्त, कफ यांची नाशक आहे.-के. नि. .- ,

४२३. आम्लपर्णी, (कडमड वेल.)---तीकषण, आंबट, रुचिकर, दीपन;
आणि गुल्म, कफरांग, पाणथरी, ठल, वायु यांची नाशक आहे.-रा. नि.

४४ शंखपुप्पी. ( शेखाहुळी. )-- शीत, कडू , मथा व स्वर (आ-
वाज ) यांना हितकर, वशीकरणांत सि्धिकर; अणि अह, भत वगेरे
संबंधी दोष यांची नाशक ३1ह.-रा. नि. आय़प्यास रक्षक, तुरट
ब», अम्नि आणि कांति यांची वादि करणारी; आणि मानासेक व्याधि

हर
१
' 4. --.. “.( ५ शॉ.

१-बत्रिमंडला, श्वेता, कापला, पातिका, अला, मूत्रांअपा, गक्ता, कथना, सावर्णिका,
नालवर्णा, लातिनी, एणपटी, कृष्णा, ल्रिंग्यमुखी, कांता आणि नतागर्णी असे साधा-
॥णप्गे साळा प्रकारचे विपकारक जेत आहित, त्यांस * ळुता ' ह्गतात. यांचा दंश
फार तांत्र असता. त्यातुळे दंशस्यानां दर्गवी उत्पन्न होते, रक्त वहत, ताप, दाह,
अतिसार, त्रिदोषजन्यरोग, अंगाधर अनक प्रकारच्या फुटकुळ्या, चकत्या, सूज, इत्या-
दि उत्पन्न हातात. आणि त्या मर, काळसर तांबस आणि सरणाऱ्या ( जागा सोडणा-
ऱ्पा) अशा असतात. पाहेल्या आठ ( त्रिमंडलापासून कथनापर्येत ), यांच्या दंधांच्या
आंतील भाग काळसर, धुरकट व ठिद्रयुक्त असून दंशस्यान, वारळासारखें काचेत
उध्वगतिक असते. सोवाशकापासून पटीलळ आठ अतिशय वाइट आहेत. तयाच्या दं-
शावा पांढरी सूज असते; अंगावर पांढऱ्या, तांबड्या, पिवळ्या अश्या पुटकुळ्या येतात;
आणि ताप, असंत दाह, श्वास, उचकी, मस्तक-स्तम इत्यापे लक्षणे होतात. य़ा
: छता ? असाध्य मानल्या आहेत. एकेदर ठूतांचें विप, कदाचित्‌ बिषमारक ओप-
थांनी त्या वेळी शमठे तरी पून्हा आहेत घेवनाने उत्पन्न हाऊ शकते. मंंग्यांनाही
' ळुता ' असें कोणी ह्मणतात, पण सर्वेसावारण मुंग्यांन' हे नांव नसून, ज्या मुंग्या
वात्र बिपारी असतात त्यांनांच हे नांड देता. बेईल.

१० निघंटशिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण,

( पीडा ), कोड यांची नाशक आहे.-भा. प्र. रसकाळीं तिखट, उणा,
रसायन; आणि जिष, पित्त, पडसं, अपस्मार यांची नाशक आहे.-ध.
नि. प्रमेह, कमा, ब्रग यांची नाशक आहे.-ग. नि.

४५. आवतेकी. ( तगरवछो, आहुदी. ,-तुरठ, आंबट, शीत;
आणि पित्तनाशक आहे.-रा. नि. वृष्य; आणि कोड,उध्वे दोष (कंटापा-
सून वर होणारे विकार ) , अधोदोप ( बस्तिसंबंबरी विकार ) , त्रिदाप
अतिसार यांचे शमन करणारी आहे.-ध. नि.

४१. कर्णेस्फोटा. ( कानकोडा, कपाळफोडी. ) -तिषट, कडू, शी-
त; आणि विप, य्रह, भूत यांची नाशक आहे.-रा. नि.

४५. कटी. ( कुटकी. )- ( पाककाळी ) तिखट, शीत, रुचकर;
आणि सर्व जवर, क्षय यांची नाशक आहे.- रा. नि.

४८.अमुतश्रवा. (अमृतंबछी.)-किचित कड, रसायन; आणि का-
मीग (कावीळ ), सूज, विष, कोड यांची नाशक आहे.-रा नि.

४९. पुभदातरी. ( पुत्रदाई )-तिखट, उष्ण, सताषकारक; आणि
कफ व वंध्यत्वदाषाची नाशक आहे.---रा नि

५०, पलाशी. ( पळशी )---मवृर, आंबट, पथ्यकर, पित्तवधक;
आणि मुखदोष, अरोचक यांची नाशक आहे.-रा नि.

२. शताव्ह्ादे वर्ग.

५१, शताव्हा. ( बाळंतशोप. ) - तिखट, ( पाककाळी! ) कडू ,
लिध; आगि कफ, आपिसार, जवर, नत्ररोग, त्रण, पाणथर्री, बाम्ताविकार
यांची नाशक आहे.-रा. नि. ऊण; आणि कफ, वात यांची नाशक
आहे.-ध. नि. पित्तव्रा्ठिकर, मेथाकर, लघु, दीपन; आशि कर्फापित्त,
शूल, दाह, वांति, कुणा, गुल्म, योनिराग यांची नाशक आहे.-द्र. र.

५२. पिश्रेया. (बडीशप.)-ममुर, पाककाळी तिखट, त्निख
आणि कफ, वात-पित्त, पाणथरी, जंनु (कृमी) यांची नाशक आहे

१. रसकाळी किंचित्‌ तिखटपणाही असती असे समजावयाचे

औषधी-गुणदोष. ११

रा. नि. (किंचित?) कडू , शोत, वृष्य, बलकर; आणि मळयाधि, क्षय, क्षत-
( त्रणामुळें )-क्षीण, वात, रक्तापेत्त यांची नाशक आहे.-ध. नि. रसका-
ळीं ( किंचित्‌ ) तीक्ष्ण, लघु, आग्निदीपक, उष्ण, बलकर, रुक्ष, त्हदयास
हितकर; आणि विशीजन्य कृमी, * वीर्यदोष, वायु यांची नाशक आहे.-
के. नि. योनिशलाचा नाश करते.--द्र. र.

५१. शालिपर्णी. ( रामगांजा )-रसकाळीं कडू, »नड , उष्ण;
आणि वात, विषमज्वर; प्रमेह, मूळज्याधी, शोक, संताप यांची नाशक आहे
-रा. नि. विष, वांति यांची नाशक आहे.-भा. प्र, लवू, भेदक; आणि
श्वास, पित्त-वात, तृषा, खोकला, दाह यांची नाशक आहे.-ध. नि. (पा-
ककाळीं? ) मधृर, वुष्य, तृप्ती देणारी, रसायन; आगि विष, श्वास,
तिन्ही दोष, कृमी, प्रमह, क्षत--( ब्रणामुळ )-कास ( खोकला ), अ-

€.. . < ब

तिसार यांची नाशक आहे,-के. नि, ““* “7. ..,.

५४. समष्ठीहा. ( काकुंबा, कोतुंबा, कडवणा. )-तिखट, ऊण
रानिकर, मखशोधक, दाह करणारी, दापन; आणि कफ-वाताची नाशक

हे-णरा. नि. . क टप

५५, बृहती. ( डोरली )---तिखट, कडू , उष्ण; आणि वातज्वर,
खोकला, श्वास, अरुचि, त्हद्राग,आंव यांची नाशक आहे. --रा. नि.
ग्राही व पाचन आहे.- ध, नि. त्दय, दीपन; आणि कोड, मुखसंबंधी मल
शाळ यांची नाशक आहे.-के. नि. कफ-वाताचा नाश करते.-द. र

* येथे ' वीय ' शक्तदानें ' वीर्यविकार '" अर्थात्‌ वीर्यांचें अशुद्धव याचा नाश कः
रणारी आहे असा अर्थ घेतला पाहिजे. कारण ही वृत्य, बलकर वगेरे असल्यामुळे
वीर्यनाशक असूं शकणार नाहीं. शिवाय ' वाळंतशोप ' संबंधी नि. शै. त “ बस्तिहूत
हाटलें आहे. तथे, बस्तिनाशक नसून, बस्तरोगनाशक अशा अथाने ' बस्तिहत्‌ ' या
पदाचो योजना केंठा आहे. ज्या मूळावरूव ' बस्तिहत्‌ ' असा संक्षेप केला आहे,
त्या राजनिघेटाच्या मळांत त्याविषयी “ बस्तिकमाणि शस्यते ' अस्ते आहे. अशाच
रीतीनें संक्षप करण्याचा प्रघात आहे म्हणून येथेंह * वीचे, शब्दावरून, वीयरीष यांचा
नाय करणारी बडीशेप आह असें समजणेच य॒क्त दिततें.

शश)! 010) )॥)0)000 शी 0 0?0 000 हणण चार टक

१२ निघर्टोशरोमणि-गुणदोष-प्रकरण,

५६. पीततेडुला. ( मोतरिंगणी. )-कडू , तिखट, उष्ण; आणि
बहतीच्या गुणापारखा असून, इच्यांत पाण्याचा घार > बंद करण्याची
शक्ति आहे.-- रा. नि.

५७, श्वेतबृहती, ( पांढरी डोरली. )-- रांचकर; अंजनानें अनेक
प्रकारचे नेत्ररोग व वात--कफ यांची नाशक आहे.--रा. नि.

५८. कॅटकारी. ( रिंगणी. :--तिखट, उप्ण, दीपन; आणि
श्वास, खोकला, पीनस, कफ-वात, ज्वर यांची नाशक आहे.---ध नि.
"कडू , रूक्ष, भेदक, पाचक; आणि पार्श्वरोग ( फांसळ्यांतोळ रोग ),
मूत्रळच्छू, पीनस यांची नाशक आहे.-के. नि. इचे फळ.-भेदक, रु-
चिकर, हृद्य, कडू ; पित्त व अग्नि वाढविणारे; आणिकफ, वायु, कंडू,
खोकला, प्रमेह, ळुमी, ज्वर यांचें नाशक आहे.-के. नि. इचें फळ.-
भेदक, रुचिकर, हृद्य, कडू, पित्त व अशनि यांना वक; आशि कफ-
वायु, केड , खोकला, प्रमेह, कृमी, ज्वर यांचें नाशक आहे.-के.नि. ही
सारक आहे.- दर. र. ग्राही; आणि मुखाची तिसरता, कोड, शूल, अ-
भिमांद्य यांची नाशक आहे.- भा. प

५९. लक्ष्मणा. ( पांदरो रिंगणी.) - रुतिकर, उष्ण, नेत्रांना हि
तकर, दीपन, रसाची नियामक ( प्रमाणांत आणणारी ); आणि कफ-
वाताची नाशक आहे.-रा. नि. गमात्पातते करणारी आहे.- दर. र-
पाश्वेमाग ( फाॉमळ्या ) यांचा शळ घाळविणारी व सारक आहे.- इचे
फळ ]क्रेचअ आहे.--भा. प्र

२ ०., पाष्रेपणा. ( पिठवण. )--तिखट, उप्ण, भांबट, कडू
आणि खोकला, अतिसार, वातज्वर, व्रण, उन्माद, दाह यांची नाशक
| «युक्त्या द्र यावशपण घारा-सस्तेनाता ददा1"पात्रांताल पा्णा, पालथं कलं अस-
तांही न पडण्याचा चमक्तार, वात्ते आणि इतर पदार्थाचे मिश्रण या योगाने करून
दास्वाधितां येतो अतत राजनिघेटांत लिहिल आहे.

१. भावप्रकाशांत “तयो: ( श्वत-रक्तयो: ) फलं कट रते पाके च कटक भवेत्‌ ।
शुक्रस्य रचलं 4९ तिक्त पित्तामिकृढघ ॥' असे आहे. त्यावरून, “तुक्राचे रेचन
करणारी ' असा अथ करू गेल्यास विसंगत दिसतो. तथापि “ शक्राला खवविणार्री !
भत यावरून हणण्यास हरकत नाह. उष्ण, भंदक वगर गणद्दो त्यास अनरूप आहत.

व र
ऑओषधी-गुणदोप्र. ३:

आहे. -रा. नि. रूक्ष; आणि रक्तपित्त व उचकी यांगी नाशक आहे.-
ग. नि. त्रिदोष -जवर, खोकला यांची नाशक आहे.-द्र, र. लघु,
वृष्य, आणो रक्तातिप्तार, तृषा, दाह, वांती यांची नाशक आहि.- म.
ने. वष्य; व रसकार्ली मधर; आगे श्वासनाशक आहे.-भा. प्र

९१. गालुरक, ( गाखरू. ) -याचे गुणदोए, वनशुंगाटकाप्रमा-
रं आहेत "2. कैरी एप ५५/५* डी क पवा

६२. वनशूंगाट. ( सराटे. ;--शीत, मधुर, तृतिकर, रसायन;
आणि मत्रळुच्छ, मतखडा, प्रमेह, दाहू यांचे नाशक आहेत.- रा.

द. ८ '. टी >

नि. वातनाशक आहेत.- ट्र. र. मळकप्राथीचे नाशक आहेत.-भा. पर.
वृष्य; आणि शूल, हृद्ठीग याचे नाशक आहेत.-ध. नि. पृष्टिकर, दो
पन; आगि बस्ति-वात, त्रिदोष, श्वास, खोकला, यांचे नाशक
आहित.-- के. नि की 1 १ 0 1

८२. यवासा. (तांबडा धमासा. )--कड, मभर, दोपन, बलकर;
आणि तृष्णा, वांति, विसर्प, शीतपित्तसंबंधी पाडा, दाह यांचा नाशक
आहे.-रा नि. मेदनाशक आहे.--भा. प्र, रक्तापेत्त व ज्वर यांचा
नाशक आहे --ध. नि. तुरट, शतर्वाय; आणि कफ, प्रमेह, मद, भ्रम,
कोड, विसर्प, खोकला, वातरक्त यांचा नाशक आहे.-क. नि. वातपित्त,

& ६ ५"- आ १. १ ह १... ०-२. "८... ६० १

कॅफ व रक्तदाप यांचा नाशक आहे -ग. ने» .*"

८४. वासक (अडळसा )- कडू , तिखट, शोतवीय; आणि कावीछ
रक्तपित्त, कफ, ज्वर, क्षय, श्वास यांचा नाशक आहे.-- रा. नि. ऊध्वे-
मागोनें ( तोंडावाटे ) पडणारें रक्त व रक्तपित्त यांचा नाशक आहे.-
ग. नि. हृठ्ठोग, वांति, कोड, तूपा यांचा नाशक आहे.-ध. नि. वातकर
असून, ज्वर, प्रमेह, अरुचि, कफ यांचा नाशक आहे. -के. नि. प्रमेह

४४ ८८८५ ४- 2०८६ ८- ८. ४ री... २... (८. द.

नाशक अहि-द.र. - 009 अज ४. 0०८२०० ००४८-<
२५. शितिवार. ( कुरडू. )- याही, तुरट, उप्ण, मेधाकर; आणि

त्रिदोष, अरुचि, ज्वर यांची नाशक आहे.-रा.नि-रूल, वृष्य, नड; आणि .

षड निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

वात-पित्त, विष, सूज, बस्तिवात, मृत्रळच*छू, कफ-वात पांची नाशक
आहे.-के. नि. सारक, अभिवर्धेक व कफवात-नाशक आहे. द्र. र.

९९. ्ुद्र-दुरालभा. ( लहान धमासा. )--आंबट, पाऱ्याची
शद्ध करणारी; आणि ज्वर, कोड, श्वास, कास ( खोकला ), त्रम
यांची नाशक आहे.--नि. शि ._. 1.९

६७, दुरालभा. ( धमासा, काटचबूक. )--तिखट, कडू , उप्ण
आणि वातापित्त-ज्वर, गुल्म, प्रमेह यांची नाशक आहे.-रा. नि.

२८. अमिदमनी. ( आगीदवणा. )--तिखट, उष्ण, रूक्ष, राधे-
कर, हृद्य, दीपन; आणि मुत्म, पाणथरी, वात-कफ यांची नाशक
आहे -ररा ने क कलत क. ०100 00 ही हा की

९९. बाकुची. ( ब्रावंची. )-तिखट, कडू , उप्ण; आणि कृमी,
कोड, कफ यांची नाशक आहे.-रा. नि. तिचें फल.--पित्तल, तिखट;
आणि कोड, कफ वात यांचें नाशक आहे -के. नि. वात ळुमीचें नाशक
आहे.-द्र. र. पांढरा कोड व कफ-वात यांचें नाशक आहे.-ग. नि.
केशांना हितकर; आणि सूज, आंव, पांड्रोग यांचें नाशक आहे.-
भा. भ. त्वचेचा दोष, विष, कंड, खरूज, व्रण यांचें नाशक आहे.-
ध. नि. दीपन, मधुर, रूक, रुचिकर, हृद्य, सारक, मेधाकर; आणि
श्वास, कास, ळुमी, प्रमेह, ज्वर, पित्त-कफ, विष्टेम यांची नाशक
आहि.--के. नि. ०५... ॥/ (७. क (रा ट-€- क सयऱ्यी

७०. शणपृष्पी. ( खुळखुळा. )--रसकाळीं कडू , तुरट, वांतिकर;
आणि रक्तदोष, अर्जाण, ज्वर, कफ-वात यांची नाशक आहे.-रा. नि.
त्रिदोषांची नाशक आहे.-द्र. र, वात, कंठराग, हृद्रोग, मुखरोग यांची
नाशक आहे.-घ. नि. कफ-पित्त नाशक आहे.--के. नि.

७१. लघ शणपुष्पी. ( हान खुळखुळा. )--कडू , बांतिकर व
रसेनियामक आहे.--नि. शि.

ओषधी -गुणदोष. १५

७२. श्वत-शणपुष्पी, ( पांढरा खुळखळा. ) तुरट, उष्ण, पश्यकर
रसनियामक; आ'ण माहन, स्तंभन इत्यादि कोतुकं करण्याच्या कामांत उ
फ्योगी आहे.--नि. शि, 24% 0200 धन ल €

७३. श्वेत शरपुंखा. ( पांढरी उन्हाळी. )--तिखट, उण्ण, रसा-
यन; आणि कमी, वात यांची नाशक आहे.-- रा. नि.

७७४. कंटकशरपुखा. ( काटेडन्हाळी. )--सटरप्रमार्ण गुणाची अ-
सून, शूलनाशक आहे.--रा. नि...

७७५ शण. ( ताग. )--आंबट, तुरट; मळाचा, गभोचा व आमाचा
पात आणि वांति करणारा; आणि वातकफ, अग दुग्व्णं यांचा नाशक
ग्य ति. ल ल दला ह ह

७६. अंबष्टा. ( अंबाडी. ) तुरट, आंबट, रुचिकर, दीपन; कफ,
कैठरोग, पडसं, वात यांची नाशक आहे --रा, नि. शोतवर्य आणि
आतिसारनाशक आहे.---के. नि. पित्तनाशक आहे --द्र, र. पक्क झाल-
ल्या आतिसाराची नाशक आहे.--ध. ने. रक्तातेसारनाशक आहे.-

ह,

च या कयत रीड
७७. नीडी. ( नीळ. )-- तिखट, ती&ग, उप्ण, केशांना हित-
कर; आणि कास, कफ, आमवात, विष, गुल्म, उदर, कुपी, जर
यांची नाशक आहे.-रा. नि. सारक; आणि कोड, मूळव्यावी, गेड-
माळा, अनुर्‌ यांची नाशक आहि.-द्र. र. हृद्रोग, वात-गुल्म, पांथरी
यांची नाशक आहे.-ध नि. रसकाळीं व पाककाळीं कडू; व मूत्रळ-
च्छू, प्रमेह, कफ-वात, वातरक्त, उदावते, आमवात, विष यांची नाशक
आहे.-के. नि. मोह, भ्रम, त्रिदोष यांची नाशक आहे.-म. नि. वात
व कफ यांची नाशक व रेचक आहे.-भा. प.
महानीली. ( मोठी नीळ. )--रंगास उत्तम, वीर्येवद्धि कर-
एकरी; आणि वरील गुणांनी युक्त आहे.- रा. नि. |

५ निघरशिरॉामणि-गणदोप-प्रकरण

1 २ ४ क त

७९, गोंजिव्हा. (पाथरी.)--तिछट, शीतवीर्य, ब्रणरोपण; आणि
सर्व दंतरोग, बरिष, पित्त यांची नाशक आहे.-रा. नि. पाककाळी व
रसकारळी मधुर, शीत, दातकारक, आ्राही, हत्या आणि कास, अरुचि,
कफ-पित्त, श्वास, प्रमह, रक्तविकार यांची नाशक आहि.- के. नि.

८०, अपाणग. ( अधाडा. )-तीकषण, उप्णा, तिखट, बांतिकर,
ग्राही; आणि कफ, मूळव्याधि, कंड , उदर, आंब, विष, रक्तत्रकार
यांचा नाशक आह.-रा. नि. दोपन, सारक; आणि मदू, वात, शूळ,
सिध्म-कृष्ठ, अपची (जडमालचा भद, ) कंडू, इसब, यांचा नाशक
आड.-के. नि. कफ-वात नाशक आहे.-ग. नि

»-* ८१. रक्तापामाग. ( तांअटा अधाटा.) -शोत, तिवट, आहो, वां
निकर; आणि त्रण, कइ, विष, कफ-वात याचा नाशक आहे ---रा. नि.
शोत, रसकाळीं व पाककाळीं मधुर, पवन होण्यास कटीण, वातकर, रुक्ष,
विष्टभी: आणि रक्तापेत्ताचा नाश करणारा आह.-के. नि. वांतिकर व
श्वासनारक आडे.-द्र. र याच्या बयाच ह सवे गुण आ<त -के, नि.
-< ८२. बला. ( लघ चिकणा )--कड, मधुर; बल, वर्थ व पुष्टी
देणारी; कफ-शाधक; आणि पित्त, अत्सार यांची नाशक आहे.-रा.
नि. तिचें मूळ, साळ व चीक.-मूत्र-रकरा, वूत्रकृच्छू यांची नाशक
आहे. हो- लिख, शोत, मवुर, वृष्य आणि त्रिदोपांची शमन करणारी
आई -के. नि

८३
दांष, दाह, ज्वर यांचा नाराक आ<.-रा. नि

2, महाबला. ( सहदेवी. )-र्‍वीये व बल यांची वडक; आणि

]वेषमज्वर, हृक्रीग, संज, वाताश याचा नाशक आ6ह.-रा. न

८७. अतिवला. ( पटारा, साद्रका,. ) कडू; आणि वात, ळमी,
दाह तूषा,तांति, 3प, अतिशय घाम यांचा नाश करणारी आहे-रा.नि.

आबर; आण निट

औषधी-गुणदोष टा ळनलन्ीस्ेक्ा. १७

२ ७४०८४० ट्टीन्ल्यधा2€
८६. नागवला. ( गांगेटी )-जड, उष्ण, आंबट, मधुर; आगि
केडु, कोड, त्रण, वात-ंपेत्त यांचा नाश करिते.-रा. नि.

८७. महाराष्ट्री. ( मराठी. )-तिखट, तीक्ष्ण, तुरट, मढशोधक;'
आणि तणांतील कीड व रसदोप यांची नाशक आहे.-रा. नि. कफ-
त, श्वास, रक्तविकार, विष, दाह, भ्रम, मच्छो, तूपा यांची नाश
आहे.-ध. नि. शीतळ, पाककाळीं व रसकाळीं तिखट, रुक्ष, हृदयाला
प्रिय, रुचिकर, अभिवधेक, संग्रही, नेत्रांना हितकर; आणि दाह;
रक्तविकार, त्रण यांची नाशक आहे.-के. नि. ठु व वीर्येरृद्धि कर-
णारी आहे.-म. नि. शोधक; आणि कफपित्त, ज्वरसंबंधी दाह, मभह,
ज्वर यांची नाशक आहे.-ग. नि. रक्तविकार व दाहाची नाशक

आहे-द. र / “7 -छो% ) 7/०/* क

८८. अश्वगधा. ( आस्कध.)-तिखट, उष्ण, कड, वलकर; आणे
वात, श्वास, कास, क्षय, त्रण यांची नाशक आहे.-रा. नि. वात-कफ
विपजन्य ब्र यांची नाशक व कांती वाढविणारी आहे.-ध. नि. कंड,
चित्रावेचित्र कोड, कृमी, सतक्षय, सज यांची नाशक आहे.-क्रे. नि
वीयेवधेक आहे.-म. नि.“ ह

८९, हपुषा. ( मोठी शेरणी.)-डघु शेरणीममाशच इंभेही ग
णदाप आहेत ह हक हट 2 पिकत पट?

९०. ध्वांक्षनाशिनी. ( लघ शेरणी.)-तेखट, कड, उप्ण, जड;
आगि पाणथरी, विष, कफ, पडस, धुपणी, मोठें उदर, मठबडता,

र्ट क ट.अ८-८2९०'॥ 1...

१ चारी प्रकारच्या बलळेचे ( वठाचतृष्ट्य ) गुणदोपः--लिग्ध, रसकाळीं व
पाककाळीं मधुर, शीत, म्राही; ओज, बळ व आयुष्य वाढविणाऱ्या; दृढता आण-
णाऱ्या; पोंशिक, कांतिकर; आणि वातरक्त, रक्तपित्त, योनिदोष, क्षत-क्षय, भयं-
कर कोड यांचा नाश करतात. फळ-रस व पाकीं मधुर, शीतवीर्य, जड, वी-
यौरचें स्तंभन करणारे, चतनोत्मादक, लेखन ( जमलेल्या दोषी भागास झरविणार );
आणि अवष्टेभ, पोटफुगी, वायू, विष, पित्त, कफ, रक्तविकार, प्रभेट यांचे नाशक

आहठे.--क्रे, नि.

- १८ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

शूल, गुल्म, मूळव्याधी यांचा नाश करणारी आहे.-रा. नि. वायूचाही
नाश करते.-ध. नि. दीपन, ग्राही; आगे वातोदर, पित्तोदर यांची
नाशक आहे.-के. नि. वाताशनाशक आहे.-म. नि.

९१, शतावरी.-महाशतावरी-प्रमार्ण आहे.

९२. महाशतावरी. (थोर शतावरी. )-दृप्य, मधुर, शोत, उत्तम
रसायन; आणि पित्त, कफ-वात यांची नाशक आहे.-रा. नि. स्तनांत
"दूध उत्पन्न करणारी, हृद्य आहे.-म. नि. तिचे अंकुर.-कृशता,
कय, त्रिदोष यांचा नाश करतात. ही जड, लिग, वीयेका, बलकर;
मेधा, आग्रि व पृष्टता यांची दृद्धि करणारी; नेत्राहा हितकर; आणि वा-
तरक्त, रक्तपित्त, गुल्म, संग्रहणी, अतिसार, वातपित्तजनित व इतर
मूळव्यांधे यांची नाशक आहे.-के. नि.

९३. एलावाळुक-तरट, रुधिकर; आणि कफ-वात, मूर्च्छा, ज्वर,
दाह यांचा नाश करते.-रा, नि. विपनाशक आहे.-द्र. र. मूत्ररोग
नाशक आहे.-म, नि. श्वास, अरुचि, विष, हृद्दोग, गुदसंबंधी दोप
यांचें नाशक आहे.-भा. म. शोधक, पाककाळीं तिखट, शीत, बठकर,
ळवु; आणि कंडू, त्रण, वाते, तृपा, कास, कृष्ट, पड, रक्तापेत्त;
कृमी यांचें नाशक आहे.-ध. नि.

९४. तेरणी. (तेरडा. )-शीतवीये, कड; आणि ब्रणनाशक आहे.

५. 9 टॅ. त्न्ध्टी
नरा. नि च .
४-९५. कलिकारी. ( कळलावी. )-तिखट, उप्ण, सारक, गर्भपा-
तकारक; आणि कफ-वात, शल्य ( शरीरांत कांही गुंतणे ), कास
यांची नाशक आहे.-रा. नि. शूळनाशक आहे.-म. नि. त्रण, सूज
यांची नाशक आहे.-ध. नि. पित्तकर; आगि पडसतं, कोड, मूळव्याधी,
व्रण, जंतु यांची नाशक आहे.-के. नि. |

९६. जयंती. ( शेवरी. )-कडू, तिखट, उप्ग, कंठशोधक; आणि
वात, भतदोप यांची नाशक आहे. इच्यांतच काळी जात आहे ती
रसायन आहे.-रा. नि. विप व त्रिदोप यांची नाशक आहे.-ध. नि.

शौषर्धा-गुणदोष. १९

वादांत जय देणारी; आणि पित्त-कफ, मूत्रकृच्छू यांची नाशक आहे.-
के. नि. शात व कफनाशक आहे.--द्र. र. » (८८००. “2

९७. काकमाचिका. ( कांगोणी. )-तिखट, कडू, उप्ण; आणि
कफजन्य शूळ, सूज, मूळव्याधी, कोड, कंडू यांची नाशक आहे.-
रा. नि. वांति, उचकी यांची नाशक व नेत्रांठा हितकर आहे.-भा.
प्र. रसायन व त्रिदोषांची नाशक आहे.-ध. नि. हृद्य, दृष्य, सराला
उपयोगी; आणि प्रमेह, श्वास, कास, ज्वर, अरुचि यांची नाशक .
आहे.-के. नि. ल्िग्य, वी्येकर आहे.-म. [न.2.272172../

९८. मूषकमारी. ( उंदीरमारी. )-तिखट, नेत्राला हितकर; आणि./
त्रणदोष, नेत्ररोग, उंदिरांचें विष यांची नाशक आहे.-रा. नि. .»”

९९. विजया. ( भांग. )-तिखट, तुरट, कड, उप्ण, संग्राही,
वाणीला. हितकर, बडकर, मेथाकर, दीपन; आणि वातकफाचा नाश
करणारी आहे.-रा. नि. पित्तकर, मदकर व शार्रीराला कृश करणारी,
( मेद व कफ यांना झरविणारी ) आहे. के., नि”? ““€00”0

१०० मार्केव. (माका.)-नेत्राला हितकर, कडू , उप्ण, केशांना हित-,
कर रंग (काळा) आणणारा; आणि कफ, आंव, सूज, चित्राविचित्र कोड .
यांचा नाशक आहे.-रा. त्रि. ज्वरनाशक आहे.-ट्र. र. दांतांस हित-
कर आहे.-मा. प्र. त्वचेला हितकर; आणि पांड्रोग, अंडवृाद्वे, विप'
यांचा नाशक आहे.-ध. न. नेत्ररोग, शिरोरोग, कफ-त्रात, कास,
कृमी, श्रास, कोड यांचा नाशक आहे.-के. नि.

१०१. पीतमाकेव. ( पिंवळा माका.)-सदर प्रमाणेच गुण आहेत.

१०२, नीलमाकंव. ( निळा माका.)-माक्‍्याप्रमाणेंच असून, रसा-
यन आहे.- रा. नि. ,- ., . (८.

१०३. काकजंघा. ( कांग. )-कडू , उप्ण आणि कृमी, त्रण,
कफ, बघविरता ( बहिरेपणा ), अजीणे, विषमज्वर यांचा नाश करते.-
रा. नने. शीत, तुरट, आणि कफ-पित्त, तांबडा कोड, कंडू, विष यांचा
नाश करते.-क्रे. नि. रक्तपित्त व विप यांची नाशक आहे.-द्र.र.

२९ निघंटशिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण

श्

व्र २.5 ७ अक्का य ल न ्रलर कत”?

१०४, चंच. ( चेच. )-मधुर, तीक्ष्ण, तुरट, मळाला शाधून घ-
णारी ( वट्ट करणारी ); आणि गल्म, उदर, मलबद्धता, मूळव्याथे,
संग्रहणी यांची नाशक आहे.-रा. नि. सारक, शीत, अम्नाठा वाढ-
विणारी, धांतंची पष्टी करणारी, बठकर, मेथ्य;, आणि वात, त्रिदीष
यांचा नाश करते.-भा. प्र. मत्रकृच्छ, बस्तिवात यांची नाशक आहे.-
ग. व.

१०५. वृह्येच. ( थोर चंच. )-तिखट, उप्ण, मठाची शोधक
रसायन; आणि गर्म, शूळ, उदर, मूळव्याथी, विष यांची नाशक आ?
तिचे वीज.-तिखट, उष्ण; आणि गुल्म, शळ, विष, त्वग्दोप, कंड,
कोड यांचे नाशक आहे.-रा. नि.

०६, क्षुदरचंचु. ( लहान चुंच. )--मधुर, तिखट, उप्ण, तुरट,
दीपन, अवेष्टेंभ करणारी; हाळ, मुल्म, मुळव्याव, यांची शमन करणारी
अहि.-ारा० नि०, ८ 0/-/7. 00

१०७. सिदुवार. ( पांठरी निगडी. )---तिखट, कड; आणि
फॅफ, वात, क्षय, कोड, कडू, शूळ यांची नाशक आहे.-रा० ने.
कृमी, कोड, पानथरी, गुल्म, अरुनि यांची नाशक आह.-ध. नि.
नेत्राला हितकर, दीपन, मेध्य, केशांना उपयोगी; आणि अरुची, मेड,
आंब, शूट, त्रण, पडत, सूज, श्वास, कास यांची नाशक आहे. तिच
फुळ.-विप व पित्त यांचे नाशक आहे.-के. नि. स्मृती वाढविणारी
आगि आमवातनारक आहे.-द्र. र. धूप किंवा लेप यांत योजल्यान
वेष, रक्तगुल्म, उदावते यांची नाशक आहे.-गू, नि

१०८. नील-सिंदुक. ( निळी निगुडी. )-तिखट, कड, रूक्ष,
आणि कास; कफ, सज, वायु, प्रदर, आध्मान यांनी नाशक आटे
-रा. नि. ८-८ ८ १८८८०८ टी ्स्टक ०८2

१ “ अवएंभ ? शब्दाने, मळ दाट करणारी असें रामजावे. अधोवाताचा प्रातिबंध
करणारी अस नव्ह.

प | शोषधी-गुणदोष, २१

१०९. शेफालिका. ( राननिगुढी, पांढरी निर्गुडी )-वातकफ,
संधीवात, गुदवात यांची नाशक आहे.-रा. नि., ......> “८

११०. भेंडा. ( रान भेंडी. )-रसकाठी आंबट, किंचित उष्ण,
ग्राही, रुचिकर आहे.-रा. नि. दृष्य आहे.-दर. र.2५४४४५” ४४४6

१११, पत्रदा. ( पत्रदाई )-मधुर, शीत, गभ उत्पन्न करणारी
आणि पित्त, दाह, थकवा, स्त्रियांचे योनी व रजोदोष यांची नाशक
आहे.-रा. नि.

११२. तक्राव्हा ( ताका )-तिखट, कडू; आणि कठीण व दोपी
त्रण, प्रमेह, प्रदर, पित्त यांची नाशक आहे.-रा. नि.

११३. स्वणुळी. ( सोनोली. )-तिखट, शीत, तुरट; आणि त्रण-
नाशक आहे.-रा.नि. कास, शास, कफपित्त यांची नाशक आहे.-ट्र.र.

११५४. खस्खस.--मधुर; वीर्य, कांति व बल देणारी आहे.-रा.नि..
दृष्य, ग्राही, जड, वातकर; आगे पित्तनाशक आहे. दर. र..८०५”

११५. सिग्रुडी. ( शेगुडी. )-तिखट, उप्ण, रसायन, शर्राराळा
बळकटी आणणारी; आणि पाठींतीळ शूळ व वायु यांची नाशक आ-
हे.-रा. नि.

११६. अरण्यकुसुंभ. ( रान कडई. )-पाककाळीं तिखट, दीपन,
आणि कफनाशक आहे.-रा. नि.

११७. आहुली. ( तरवड )-तीक्ष्ण, नेत्राला हितकर, शीत; आणे
पित्त, दाह, मुखसंबंधीं पीडा ( दुखणे ), कंडू, जंतु, शूळ, त्रण यांची
नाशक आहे.-रा. नि

११८. भूम्याहुली. ( भुई तरवड. )-तिखट, कड; आणि ज्वर,

डा, [सब यांचा नाशक आह.-रा. न. पतारक, तुरट; आण सूज,
कफ-पित्त, आनाह, उदर, गुल्म, तृपा, विष, वाते, कोड, मो,
श्वास, दोह, जवर यांची नाशक आहे.-के. नि

११९, कासमदे. (कासवदा .)-5डू, उष्ण, मधुर, पाचक,कंठशो-
धक; आणि कफ-वात, अजीणे, कास, पित्त यांचा नाशक आहे,

श्रे निघंटशिरोभणि-“शुणदोष-प्रकरण

रा. नि. विष, कास यांचा नाशक' आहे.-के. नि. सारक, शीत,
विषचिका ( महामारी, वाखा, €0]1ल% कालरा ), कॅफ-वात यांचा
नाशक आहे.-द्रे. र. त्याचं पान.-उष्ण, वृष्य, पाचन; आणि वात-
नाशक आहे.-म, नि. पित्तनाशक आहे.-भा. प.

१२०, आदित्यपत्र-तिखट, उष्णबीये, दीपन; आगि वात, कफ,
गुल्म, अरुचि यांचें नाशक आहे.-रा. नि.

१२१.ख्वेताम्ली ( पांढरी पिठोंडी. )--मधुर, दृध्य, बलकर व पित्त-
नाशक आहे.--रा. नि.

१२२. नीलाम्ली. ( काळी पिठांडो, निळुबी. )--मधुर, राचेकर;
आणि कफ, वात, ज्वर यांची नाशक आहे.--रा. नि.

१२३. अजगंधा. ( तिळवण. )--तिखट, उष्ण; आणि वातगुल्म
कानांतील त्रण व शूल, वातोदर यांची नाशक आहे.--रा. नि. हृदय,
अम्निवद्धक, हृष्टिमांद्य करणारी, वीर्येवृद्धि करणारी, आणि वात-कफ-
नाशक आहे.--म. नि

२४, पीताजगंधा ( पिवळी तिळवण )--नेत्रांत घालण्यास उत्तम
आहे.--रा. नि

२५. आदित्यभक्ता (सूयफूल.)--शीत, तिखट, कडू; आणि भय
( भाते ), त्वग्दोष, कंडू, कोड, भूतबाधा, व्रण, शीतज्वर यांची नाशक
आहे, रा.नि- सूज, उप्णता, पांडुरोग, कोड, पडसे यांची नाशक आहे.--
ग.नि. मूत्र विशेष करणारी आहे.--म. नि. आवाजाला उत्तम, रसायन,
पथ्यकर; आणि फोडांचा नाश करणारी आहे.--ध. नि. पाककाळी
मधुर, जड, मलावष्टंभ ( मळ गोठवणारी ); करणारी, ।पत्तल, रूक्ष;
आण कफनाशक आहे.- दू. र, आंत उष्ण, लवु, रूक्ष, सारक
( अधोवात व मल सोडणारी ); आणि कफ, रक्तपित्त, अरा, श्वास,
कापत, ज्वर, विस्फोट ( फोड ), कोड, मूतखडा, योनेरोग , मूत्रकृच्छू,
पांडुरोग यांची नाशक, आहे.--के. नि. कफ, वात, आंव, जंतु यांची
नाशक आहे. भा. प्र.

ओक्थी-युणदोए. २३

१२६. विषमुष्टि. ( विषदोडी, भुईंदोडी, )-तिखट, तीक्ष्ण,
रुचिकर, दीपन; आणि कफवात, कंठरोग, रक्तपित्त, दाह, यांची नाशक
अहि.-रा. नि. प्रमेह, कृमि, श्वास, गुल्म, उंदिरांचे विष, सवे प्रकार-
च्या मळव्याधी यांची नाशक आहे.-के. नि

१२७. डोडी. ( वेलीदोडी, खोबरदोडी, )-तिखट, कंडू, उष्ण,
दीपन, रुचिकर; आणि कफवात, कंठरोग, रक्तपित्त, दाह यांची नाश-
क आहे”-रा. नि

१२८. कालांजनी. ( काळी कापशी. )-तिखट, उष्ण, आंबट
व आंव आणि कृमीची शोधक; तशीच अपानवायूर्च श्ममन व उदरस्थ
रोग यांची नाश करणारी आहे.-रा. नि. कृमि, कफोदर, हृदोग,
यांची नाशक आहे.-दर. र

१२९. कापीसी. ( देवकापद्ली. )-मधुर, शीत, स्तनांत दूध
वाढविणारी, बढकर; आणि पित्तकफ, तृषा, दाह, श्रम ( थकवा )

ते, मूच्छी, यांची नाशक आहे.-रा. नि. तिचे बी.-कफकर,
स्निग्ध, वृष्य आहे.-के. नि. तिचे पान.-मृत्रदृद्रेकारक, वात, रक्त
विकार, कानांतीळ दुखणं, कणेनाद, व कानातील प, खाव वगेऱ्यांचा
नाश करणारं आहे.-भा. प्र.

१३०, अरण्यकापोसी. ( रानकापश्ली. )-शीतवीये, रुचिकर;
आगि शास्त्राने लागठेल्या अरणाची नाशक आहे.-रा. नि.

१३१. कोकिलाक्ष. ( तालीमखाना, कोलिस्ता. )-मधुर, रप्य
बकर, रुचिकर, ताति देणारा; आणि शीतापित, अतिसार, कफ यांचा
नाशक आहे.-रा. नि. स्निग्ध, बुळबुळीत, रृप्य; आणि वात, तृपा,
मतखडा, रक्तीआंव, वात यांचा नाशक आहे.-के. नि. ममेह, वात;
यांचा नाशक आहि.-द्र. र. सूज, वातरक्त, यांचा नाशक आहे.-
भा. पर.

१३२. सातला. ( थोर; सोनुठी. )-तिखट, कडू, तुरळ ढघु;
आणि पित्त, विसर्व, विष, गुल्म, विस्फोट ( फोड ), व्रण, धज यांची

२ निघंटाशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

नाशक आहे.-रा. नि. मूत्रच्छूनाशक आहे.-ग. नि. वातकर, ठघू,
शोधक; आणि कफ, रक्तपित्त, सूज, उदर, आनाह, यांची नाशक
आहे.-ध. नि. शीतबीये, तीक्ष्ण, कंडू, वाति व रेचक करणारी, हृद-
याला प्रिय, आगि हृद्योग, कफ, पित्तजानेत उदावते, गुल्म, उदर,
विष, कृत्रिमतिष, कमि, सूज, आव, अरुचि यांची नाशक आहे.-
के. नि. | |

१३३. कामद्द्धि. (कामज दक्ष. )-यानें वीज.-मधुर, बलवर्धक,
काम-( मेथुनेज्छा )-वृद्धिकर, रुचिकर, इंद्रियांची विशेष ग्राद्वे कर-
णारी आहे.-रा. नि.

१३४, चक्रमदे. ( तरवटा, टाकळा )-तिखट; आणि मेद, वात-
कफ, व्रण, कंडू, कोड, इसब, खरूज यांचा नाशक आहे.-रा. नि.
शीत, रूक्ष, हय, मुरु, मठावष्ठंभी ( आ्राही ), मळ व मूत्र यांचा
नाशक; आणि पित्तवायु, कफ, कोड, ज्वर, श्वास, कास, भेद, अरुचि,
कमि, यांचा नाशक आहे.-के. नि. याचे फल- तिखट, व उष्ण;
आणि त्याची भाजी-विष व मळ यांची नाशक आहे.-के. नि. ग्राही;
आणि त्रिदोष, मस्तकदुखी, शोकोद्रव. कफ यांचा नाशक आहे.-
द्र. र.

१३५. शिझिरीटा. ( झिझरूट. )--तिखट, शीत, तुरट, बलकर,
वृष्य, तृप्ति देणारी, हीचे दूध वाढविणारी; आणि अविसारनाशक
आहे.-रा. नि.

३. पपठादि वर्ग,

१३५. प्पट. ( पित्तपापडा. )--शीतवीर्य, करू; आगि ॥ित्त-
कफ, उवर, रक्तविकार, दाह, अरुचि, ग्हानि, मद, भ्रम यांचा नाशक
आहे.-रा. नि. मुखरोगनाशक आहे.-ग. नि. रसकाळीं व पाककाळीं
कडू, संग्राही, वातकारक; आगे दाह, वांति, तृपा, पित्त यांचा नाशक

०

आहे.---के. नि, पित्तजनित प्रमेहाचा नाशक आहे.-जु र.

ऑच्यी-तुंणंगोच श्५

११७.जीवक-मधुर, शीत, गंमषारणा करविलारा; स्वर, गीर्य व
कीफ यांची कुद्धे करणारा; आणि रक्तवित्त, वायु, शय, दोह यांचा
नारक आहे.- शॅ. नि.

१३८.कुषमरु.- मधुर, शीत; वीर्य व कॅफ यांना करणार, गमी-
खे संबान काणारा; आनि दाह, लय, उंबर, पिसरक्त ववांतीचा नार.
क भोहे.-र. नि.

११९.त्रावणी ( धाकटी मुंडी )-तुरट,' तिखट, उष्ण; आणि
कॅफोबेत्षे, आमातिसार, खोकला, विष, वांती यांची नक्षक आहें.-
रा. नि. वात, रक्तपित्त, आम, अरुचि, गंडमाला, अपस्मार, 'छीपद
('रपब्रिकार ॥७॥९॥.७ एलिफंट ) यांची नरक आहे.-घ. नि.
बीर्याब्रे उष्ण, मेघाकर; अधणि वात-कफ, अपत्नी, प्राणयरी, प्रमेह,
पांडुरोग, येशनेरोग, मूत्रकृच्छू, कृमी यांची नाशक आहे.-के- नि.

१४०.महाभ्रावणी. ( मोठी पुडी. ,-उष्ण, स्वराला हितकर, रुचि-
कर, कडू, रसायन, किंचित्‌ दुर्गवियुक्त; आणि वायु व प्रमेहाचा नाश
करणारी आहे.-र. नि.

१४१.मेदा.-मधुर, शीत; आशि पित्त, दाह, खोकळा, क्षप,
उबर, अतदोष यांची नाशक आहे.-रा. नि. जइ, बुम्कवर्धेक, आशि
वात-पित्तनाशक आहे.-ध. नि. पडसे व वीर्य यांना वघेक व तृ्तिकर,
आहे.-के, नि. आत, रक्तापेत्त, रक्तवात व क्षतक्षय यांची नाशक
आहे.- भा. प्र.

१४२. महामेदा.-शीत, रुचिकर; कफ व वीयव्धक; आगि रक्त,
दाह, पित्त-लय याची नाशक आहे.- रा. नि.

१४३.कद्वि.-मधुर, स्निं्थ, कडू, शोतट; सांचे व मेघा करणारी;
आणि कफ, कोंड, कृवी यांची नाशक आहे.-रा. नि. कफव वीथे
करणारी; आणि क्षय, पित्त,वात, रक्तज्वर, याची नाशक आहे--ध. नि.
ज्िशोषजनित मूच्छी व रक्तपित्ताची नाशक असून, गर्मीची वादि कर-
ण.री आहे.- के. नि.

1

२९ निघंटशिरोमधणि गुणदोष प्रकरण.

१४५४.दृद्रि.--सदरहू प्रमर्गेच गुणदोष आहेत़. ....

-१४५.धूस्रपत्रा. ( गेथाथी, )- रसकाळी कडू, .उष्ण, रुचिक'
दीपन; आणि सूज, कृमी, खोकला यांची नाशक आहे.--रा. नि.
- १४६. असारिणी.( चांदवेल..)-जड, ष्ण, कडूः“आणि विष्टम
सूज, मल, वातजनित मूळव्य़ाधि यांची नाशक आहे.-रा. नि. कफ
नाशक आहे.-म. नि. सारक, जखम मिळवून आणणारी, वृष्य; बट
तेज व कांति वाढविणारी; आणि 'त्रिदोषनाशक आहे.-ध. नि. रस
काळी कडू, वी्यकर, उष्णवीर्य; आणि पातरक्त व त्रिदोषनाशव
आहे.-के. नि. | |

_ १४७.पाषाणभेदी.-मधुर,कडू; आणि प्रभेह व तृषा नाशक आहे.-

रा. नि. शीतल, भेदक; आणि योनिरोगनाशक आहे.-के. नि
मूत्ररेग, वणदोष, गुदर्धग यांची नाशक आहे.- ग. [नि. बस्तिशद्ि
करणारी; आणि पोटशूळ, मूत्रकुच्छू, त्रिदोष, प्रमेह, ध्दोग, पांथरी,
गुल्म, मूळव्यांधि यांची नाशक आहे.-ध. नि. सूज, हृद्रोग, शकरा,
( 8प828७॥ शूगर ), शिस्नसंनधी शूल, यांची नाशक आहे.-भा. मर
सारक आहे.-म. नि

१४८.वटपत्री पाषाणभेदी ( वडवती पाषाणभेदी.)--शीत, दुर्गधि
आणि मेह, कूडू(उन्हाळी)य़ांचा नाश करणारी,बलदायक,त्रणनाशक,
अम्िदीपक आहे.-रा. नि. योनिरोगाचा नाश करणारी; मृत्ररोधनाशक
आहे. हिचे फळ, मधूर, रूक्ष, मठस्तंभक, लेखन (रसादि धातु व वाता-
दिदोष यांचं शोषण करून त्यांस पातळ करणारी ), कफ,पित्तनाशक;
मलावरोध त पोटफुर्ग यांना करणारी, हळकी, मलअद्धक, पित्तनाशक
आहे.-के. नि. पलस्तंभक, वागुळ, थंड आहे.--म. नि,

१४९, श्वेताशिळा. ( पांढरा दगडी पाषाणभेद )-- थंड, गोड;
आणि मेह, मूअकूछू, मूवरध, मूतरूड , शूळ, क्षयरोग व पित्त यांचा
नाश करण,रा आहे.-- रा. नि.

औषधी -गुणदोष. | २७.

१५० क्वुद्रपाषाणभेदी. ( भुद्षपाषाणमेद.)---ज्रणनाशक; आणि मूत्र-
च्छू व मृतखडा यांची नाशक आहे

१५ १.ग्ृहकन्या.( कोरफड.)--भंड,कडू;आणि खोकला, पित्त, कफ
विष, कृष्ठ व श्वास यांची नाशक व रसायनी आहे.--रा. नि
यकत व पित्तनाशक, कंठरोगनाशक; घातुवधेक, बलदायक, त्वग्नो
गनाशक आहे.-ध. नि. मलमेदक; व॒आंथि, अभिदृखतन्रण,
फोड, रक्तापेत्त व कफज्वर यांची नाशक आहे.-- के. नि. सा-
रक, आगि पाणथरीची नाशक आहे.-द्र. नि. नेत्रांना हितकारक
आहे.--भा. प्र

१५२.बहिंचूडा. ( मयूरशिखा. )--मधुर; मूत्रकूळूनाशक, बालग्रेह-
नाशक, वश्यकारक आहे.-रा. नि. कफ, अतिसार; आगि पित्त व
कफ़ातिसार यांची नाशक आहे.--दर. ने

१५३, क्षीरिणी. ( पिसोळा, )-कडू, थंड? रंचक; व मूज, वात,
कमि, कफ व पित्तज्वर यांचा नाशक आहि.--रा. नि.

४. स्वणेक्षीरी.( टे घोत्रा.)--थंड,कडू; आणि कृमि, पित्त, कफ,
मूत्रकूठू, मूतखडा, सूज, दाह, ज्वर; यांचा नाशक आहे.-रा. नि.
उत्केश-( दोषांचा पाक होऊन खस्थानापासून च्युत होणे )-कारक,
मदकारक आहे.-म. नि. विष, पित्त व रक्तापेत्तनाशक आहे.-ध. नि
केंडू, रक्तविकार, मल्बद्धाविकार, कामला यांची नाशक आहे. वातनाशक
आहे.- द्र. नि. पांडनाशक आहे.- गणानि
२. १५९५.त्रायमाणा. (त्रायमाण.)-थंड, मधुर; व गुल्म, रक्तज्वर, कफ,
भ्रम, तृषा, क्षय, ग्लाने, विष, वांति यांची नाशक आहे.-रा. नि.
तिखट;आणि रक्तपित्त, शूल यांची नाशक आहे-ध. नि.द्दोग,रक्तगुल्म,
पित्त यांची नाशक आहे-के. नि. सारक आह-म. नि. कर्फे व पित्त
यांच नाशक आहे-ग. नि

_ १५६७ सुदतो(एद्रतेती)-िखट,कडू,तुरट,उष्णकारक; आणि रक्तपेत्त,
कुमि, कफ, श्वास, ममेह यांची नाशक व रस्षसायन आहे-रा. नि.

२८ निघंटशिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

१५७ ब्राह्मी. ( ब्राह्मी )-थंड, तुरट, कडू; व वात, रक्तपित्त यां-
ची नाशक; बुद्धि व स्मृति देणारी आहे -रा. नि. बुद्धिवधक, स्वर-
कारक, पाककाळीं मधर, हृद्य, स्मृतिदायक; आधि अरुने,
मळ, विष, खास, कास, रक्तविकार, मेह व पांडुरोग यांची
नाशक आहे-के. नि. रसकाळीं कडू; व सूज, पांडु, ज्वर, अग्निमांद्य,
कृष्ठ, कंडू, प्डीहा, वात व कफ यांची नाशक आहे- ध. नि. पारकव
रक्तप्रमेह, ज्वर यांची नाशक आहे-म० नि०, भा. भ्र.

१५८.जलब्राह्मी (बांब )-कडू, उष्ण, सारक; आणि आमवातनाशक
आहे-रा. नि.

१५९ वंदाक (बांद )-कडू, थंड; आणि कफ, पित्त, श्रम यांची नाश-
क;सि.द्वेदायक,दृष्य व रसायन आहे-रा. नि. त्रणरोपण करणार आहे.
-ध. नि. कफ, त, रक्तविकार व विष यांचे नाशक आहे-के. नि.

१६० अरण्यकुलत्थिका. ( विवळ्या. ) -नेत्रांस हितकारक,
कडू; व मूळव्याध, शूल यांची नाशक; तिखट, आणि मल्बद्वता, व पोटफुगी
यांची नाशक आहे.-रा० नि० डोळ्यांस टितावह, त्रणांस रोपग
करणारी, नेत्रांची गळ दूर करणारी, स्थावर व जंगम विष नाशक,
आणि फोड, डोळ्यांचा कंडू, डोळ्यांतील त्रग यांची नाशक आहे.-
ध० नि० मूळव्याध, उचकी, रक्तविकार यांची नाशक आहे.-ग० चि?

१६१ तंदुळीयक. ( तांदुळजा ) - थंड, मधुर, विषनाशक, रुःवे-
कारक, आपम्रदीपन, पथ्य; आणि पित्त, दाहूव भ्रम यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. रक्तविकार व ज्वरनाशक आहे.-ग. नि. रक्तापेत्तनाशक,
रूक्ष, रसकाळी व पाककाळी मधुर आहे.-ध. नि. मद, पित्त, विष,
रक्तविकारनाशक आहे.-के. नि. मटमूत्रविसजक आहे.-म, नि.

१६२ चिविलिका. ( चिल्वोळ. )-- तिखट, तुरट, जीगेज्वरना-
शक,रसायनी आहे.-रा. नि. सारक, थंड; आणि छोहा, रक्तदोष, क्लामे,
त्रिदोषनाशक आहे.-म. नि. कफ, पित्त, प्रमेह, मूत्रकुच्छूनाशक आहे

औषधी -गुणदोष. २९

“बै. नि. रुचिकारक, अम्रिदीपक आहे.--द्र. नि. वात,कफ यांची नाशक,
व पुष्टिकारक आहे. इचं फळ मत्स्यमारक आहे.- भा. प्र.

१६३ हस्तिशुंडी.( हस्तिशुंडी. ) - तिखट, ऊप्ग व सन्निपातज्व-
रनाशक आहे.-- रा. नि.

१६४ कुटुंबिनी ( पहारकुटुंबी, शिरदोडी. ) - मधुर, आहिणी
( आग्निदीपक व आमाचं पाचन कररणारी);आगे कफ, पित्त कंड, रक्तवि
कार, व्रण यांची मादक व रसायन आहे

१६५ स्थलपश्चिनी ( स्थटकमळणी )-कडू, थंड, वातहारक, रक्त-
पित्त,प्रमेह,अतिसार यांची नाशक आहे-रानॅने.उष्ण,?खट,आणि कफ,
वात, मूत्रकृच्छू, मूतखडा, शूल, विष, श्वास, कास यांची नाशक आहे.
-भा. प्र. मोह, अपस्मार यांची नाशक आहे-ध. नि. कफ,श्वात, रक्त-
विकार, मूत्रकृच्छू यांची नाशक आहे-म्र. नि. शूळनशक आहे-ग.
नि. तृषा व दाहनाशक आहे-द्र. र.

१६६ नागदमनी--(नागदवण) - कडू, उष्ण, त्रिदोषनाशक, तिखट;
आणि उद्र,पोटफुगी यांची नाशक व काष्टशोधक आह-रा. नि. मोह व
अपस्मारनाशक आहे-ध. नि. तषा ज दाह नाशक आहे-द. नि
त्रण; राक्षत व अह यांची पीडा; सपदेश, लूताविष व जालगदभनामक
रोग यांची नाशक आ'हे-के नि. कफ व वातनाश आह-द. नि.
नवकारक, घन देणारी, मतिदायक आहे-भा. प्र. कोढ्यांतीठ शूल; व

॥निदोषनाशक आहे-ग. नि

१९७नागदंती.(नागाळी)-तिखट,कडू व रूक्ष;आणि वात,कफ, गुल्म,
शूल, उदर, कंठरोग यांची नाशक आहे-रा. नि. तृषा, वाति यांची
नाशक आहे-ग. नि.

१९८ विष्णुक्रांता. (विष्णक्रांता)--ंतिखट,कडु; व कफ, वात, विष
यांची न.शक, पाचक व शुभकारक आहे-रा, नि, बुद्धिदायक, स्माते-
दायक; व त्रग, कृमि व कफ यांची नाशक आहे-के. नि.

१६९ कुणंजर. ( कुंजीर. )-मधुर, रुचिकर, अग्निदीपक व पाचक

३9 निघंटशिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

आहे. रा नि. थेड, वृष्य (वीयेवधेक ); आणि प्रमेह, रक्तपित्त यांची
नाशक आहे.-द्र. नि

१६० भम्यामठकी. ( मरे आंवळी. ) -त्रट, आंबट थंड; व मत्र
रोग, वात, पांडुरोग, रक्तपित्त, कफ, विष, कृष्ठ, शास , तृषा व दाह
यांची नाशक आहे रा. नि. उचकी,क्षतक्षय यांची नाशक आहे.-के.नि.

१७१ गोरक्षी. ( गोरखाचच, )-मधर, कठ, थंड;आणि दाह, पित्त,
विस्फोट ( फोड ), वाते, अतिसार, ज्वर, शोप यांची नाशक आहे
-रा.नि

१७२ गोलोमी. ( पाथग. )-निखट, कर्‌, त्रिदोषनाशक, व थंड
आहे.- रा. नि. रक्तमूळव्य़ाधनाशक, ग्राहिणी, अग्निदीपक; आणि
मृतखत् व प्रमेहनाशक अ हे -द्र. नि.

१७३ दुग्धफेनी ( दूधफनी. )-तिखट, कडू, तुरट, थंड; आणि
विष व व्रणनाशक, रुचिकारक; व रसायनी आहे.

१७४ चांगेरी, क्षुद्राम्लिका. ( आंबवती ) -- रसकाळी आंबट,
ऊष्ण, अग्निदीपक, रुचिकारक, प्राहेश)] आणि मूळव्याध व कफ याची
नाशक आहे.-रा. नि आमवातनाशक आह.-ध. नि. पित्तकारक,
अतिसारनाशाक, कफओातना>क आहे.-क. नि. मखशद्धिकर आहे.-
द्र. नि. कष्ठनाशक आई<.-म न.

१७५ रक्तपाढी. (लहान लाज:कू.) तिखट, शीतल; व पित्त,अति-
सार, सूज, दाह, श्रम, श्वास, त्रग, कृष्ठ, कफ यांची नाशक आहे.-
रा.नि. कफ,पित्त,योनिरोग,रक्तांपेत्त यांची नाशक आहे.-के.नि.रक्तदेप
दाह, तष, यांची नाशक आहे.-द्र. नि. विसप, लृताविष, भुतबाधा
यांची नाशक व त्रणरोपण करणारी आहे.--म. नि.

१७६ बैपरीत्या लज्ञाळु. (धोर लाजाळू. ) उष्ण, तिखट, कफ-
नाशक,पाऱ्याची सिद्धि करणारी वनाना कोतुककारक आहे-रानि. तण,
पित्त, आतमार, यांची नाशक आहे.-दु. नि. ४फ, पित्त, योनिरोग
यांची नाञक आहे.--म. नि.

श्र हर क
- ओषधी-गुणदाष. :३९

(७७ हसपादी. (बारीक लाजाळू भेर.)तिखट, उष्ण; आणि विष,
भृतजाधा, भम, अपस्मार यांची नाशक व रस्तायन आहे.-रा. नि.
विजय़रकारक आहे.-ध. नि. थंड,जड, ब्रणरोपण करणारी;व रक्तविकार,
दाह, अतिसार, विप्तप, ळूता, भूतबाधा ववरण यांची नाशक आहे.

_ १७८ अश्वकाथरिका. ( घोडाकाथरा. ) कडू, वातनाशक, आग्नि-
दीपक आहे.--रा. नि. |

१७९ श्वेता पुननवा. (पांढरी वेटुळी.) उष्ण, कडू; व कफ, काम,
हृद्रोग, शूळ, पांडुरोग, ८ज, वात यांची नाशक आहे -रा. नि. रूज,
उदर यांची न शक आहे.--म. नि. रूक्ष, रुचिदायक, मणनाशक
आहे.-ध० नि०अगम्निदेपक;व वात,कफ यांची नाशक;हृद्य, रुंचेदायक,
व मूळव्याध, त्रण, उदर, विष यांची नाशक आहे.-के. नि

१८० रक्ता पुननेवा. (तांबडी वेटुळी)-कँडू, सारक; व सून, रक्त-
प्रदर, पित्त, पांडुतेग यांची नाशक आहे.--रा. नि. रक्तापत्त व कफ
नाशक आहे.--द्र. नि. थंड, पाककाळीं तिखट, ल्घु, संग्राही, वातुळः;
व पित्त, कफ व रक्तदोष यांची नाशक आहे.-के. नि

१८१ नीला पुननेवा ( काळी घेटुळो. )-कडू, तिखट, उष्ण,
रसायनी; व हृद्दोग, पांडू, सूज, श्वास, वात, कफ यांची नाशक आहे.
रा. नि

१८२, १८३ श्वेतावस, रक्तावसु. ( पांढरी वसु, तांबडी वसु )
तिखट, कड, उष्ण, पाककाळी शीत, अग्निदीपक; व अजीणे, वात ष गर्म
यांची नाशक आहे. पांढरी वस रसायनी.--रा. नि

१८४ सर्पिणी.( सपिणी. )विषनाशक, स्तनवधेक आहे.--रा.नि.

१८५ टश्रिका. ( खाजकोलती. )-पिच्छह ( चिकट ), आंबट;
व अंत्रदद्धियाशक आहे- रा. नि

१८६ मत्स्याक्षी. ( जलापॅपळी. ) - शीतळ, कडू, रुचिकारक

व्रण, कफ यांची नाशक आहे.- रा. नि. मढ़भेद॒क आहे.- द्र. नि

श्र निघंटशिरोमणि-गुणदोप- प्रकरण.

मआ्राही, वातुळ, पाककाळी तिखट व कफ, पित्त, रक्तदोष, कुष्ट यांची
नाशक आहे-के. नि.

१८७ गुंडाला. गोंडाळ. )-तिखट, कडू , उभ्ण; व रण, सूज
चि नाशक आहे.-रा. नि. कृमिनाशक आहे.-द्र. नि. थंड, प्ारक,
त्रिदाषफारक; रुक्ष; व ज्वर, रक्तशोष यांचे नाशक आहे.-भा. प्र.

१८८ भूपाटली. ( भुईपाडळ. ,-तिखट, उष्ण, पारदशुद्धिका
आहे.-रा. नि. बलकारक, वीर्यवबक आहे.-द्रू. नि.

१८९ पांडुफली. ( पाटली, पांढरफली. ) - थेड, मूत्रकृ*ळूनाशक,
रक्तदोंषनाशक, बळकारक; व मूत्रधात, तृषा व पित्त यांची नाशक
आहे.-रा. नि.

१९० केना. ( केना )--मधुर, थंड, दुग्वववेक,रुचिकारक आहे...
रा. नि. वीर्यवर्धक; व प्रमेह, रक्तपित्त यांची नाशक आहे.-दर. नि.

१९१ ब्रह्पदंडी ( उटफटारी. ) - तिखट, उष्ण; व कफ, सूज
व वात यांची नाशक आहे.-रा. नि.

१९२ द्रवंती. ( लघउंदीरकांनी. ) -मधुर, थंड, पारदवंधक, रसा-
यनी; व ज्वर, कृमि, शूळ यांची नाशंक आहे.-रा. नि.

१९३ द्रोणपुष्पी. ( कुंभा, गोमा. ) - तिखट, उष्ण, रुचिकारक;
व वांत,कफ, अग्निमांद्य व वातज्वर यांचा नाशक आहे.-रा. नि.
पाककाळीं मधुर, रूक्ष, भेदी; व वात, पित्त, कफ, आम, कावोळ, सूज
यांचा नाशक आहे.-के. नि. जड, वीर्यवधेक, कृमिन,शक आहे.-
म. नि. तमकशवासनाशक आहे.-भा पर.

१९४ महाद्रोणा. ( देवकुंभा. )-खट, कडू, पारदशोधक, मल-
भेदक; व भूतदेष, वातरोग, कफ, अभिमोंद्य यांचा नाशक आटे.-
रा. नि. |

१९५ झंडुक. ( शेंडू. )-खट, तुरट;आणि भूतज्वर नाशक आहे.
>रा. नि. ममेहन|शक आहे.-द. नि.

१९६ गोरक्षवंभ्रि. ( गोरखदुवी. ) - मधुर, वीर्यवभे क, संप्राही

ओषधा-युणदोष. ३३

थंड, वश्यकारक, पारदाची सिद्धि करणारी आहे.-रा, नि. मलस्तंभक;
आणि प्रमेहनाशक आहे.-द्र, नि.
४. पिप्पश्ल्यादिवगे.

१९७ पिप्पली. ( पिंपळी, )-ज्वरनाशक, वीर्यवर्धक, स्लिग्प,
उप्ण, तिखट, कडू, अमिदीपक; आणि वात, श्वास, कास व कफ यांची
नाशक आहे.--रा. नि. वात, कफ, क्षय यांची नाशक आहे.-ध. नि.
ओठी पिंपळी - थंड, जड, मधुर, स्निख, कफकारक, जौणज्वरहारक
आहे.-भा. प्र.

८ गर्जपिप्पली, (ग्जापेपळी)-तिखट, उष्ण, रूक्ष, मलशोपण
करणारी; कफ, वात यांची नाशक, आणि दध व कणे यांस वाढविणारी
आहे.-रा. नि. पाककाळीं तिखट, उप्णभीये, अग्निदीपक; व वात, कफ
कामे, श्वास, अतिसार, कंठरोग यांची नाशक आहे. वाळळेळो पिपळी
हलकी, पाककाळीं मधुर, रसकाळी तिखट, सारक; व कावीळ, कफ,
गुल्म, कुष्ठ, केठरोंग यांची नाशक आह.-म. नि. मूत्ररुच्छू, मृत-
खडा, फोड, योनिशूळ यांची नाशक आहे.-ग. नि. मलभेदक, वीयंव-
धेक, पाककाळी मधुर, पित्तकारक, रसायनी; व कास, उद्र, कुष्ठ
गुल्म, मूळव्याध, आमवात, प्रमेह, शूळ यांची नाशक आहे.-म. नि.

१९९ सेंहळी पिप्पली. ( पिंहठी ।विंपळी, )- तिखट, उष्ण,
कृमिहारक, अग्निदीपक, कोष्ठशोधक; आणि कफ, वात, शास यांची
नाशक आहि.- रा. नि. शोत, रेचक, वीर्यवर्धक, आम व वात यांची
शोधक आहे.-

२०० वनपिप्पढी, ( रानपेप.ी. ) -रुचिकारक, तीक्ष्ण, उष्ग,
अम्निदीपक आहे. ओढी पिंपळी ग्रणांनी अधिक असन वाळलेली गणां-
ना कमा आह.- रा. न
_ २०१ पिप्पलीमूल. ( पिवळमूळ. )-तिखट, उप्ण, कफ, कृमि,
यांचें नाशक; अमिदीपक, वातरोगनाशक, रुचिकारक, पित्तकारक

ष्ट

१४ निघंटशिरोभणि-सुणदोष-प्रकरण.

आहे. रा. नि. श्वासकासनाशक आहे. - द्र. नि. उदरनाश
पाचक, रूक्ष आहे.-म. नि. मलबद्धता, छोहा, गल्म, क्य य
नाशक आहे.-भा. प

२०२ शुंठी. ( सुंठ, )-तिखट, उप्ग, त्निंभ; आणि कफ, शो
भूळ, बद्धगुदोदर, श्वास, पोटफुगी, 'छोपद्‌ यांची नाशक आहे.-रा. नि
आमवातनाशक व पाचक आहे.- म. नि. अरुचिनाशक, वीयवधव
व वात, उदर, कास, पांडुरोग यांची नाशक आहे.-ध. नि. पाकक
ळं मधुर, मल्संग्राहक, हृद्य, सुस्वरकारक; व वात, कफ, हृद्रोग
मूळव्याध, आम, उचकी, मलबद्धता, उलटी यांची नाशक व पित्तका
रक आहे.-के. नि.

२०३ आद्रेक. ( आलें. )- तिखट, उप्ण, हृद्य, पाककार्ळ
शीतळ, अग्निदीपक, रुचिकारक; व सूज, कठरोग, कफ यांचें नाशव
आहे.-रा. नि. सारक आहे.-द्र. नि. मलभेदक, जड आहे.-म. नि.

२०४ मरिच. ( मिर. )-तिखट, कडू, उप्ण, लघु, |पित्तकारक
व कफ, वात, कमि, हृद्रोग यांची नाशक आहेत.-रा. नि. ओटी
मिरी-फार उष्ण नसून पाककाळी साद, पित्तशामक, कफाळा पातळ
करणारी व जड आहेत. वाळलेली मिरें--रसकाळीं व पाककाळी उप्ण
ढघु, अभिदीपक, वी्याठा कमी करणारी; व श्वास, शूळ यांची नाशक
व शोषक आहेत.- ध. नि. पू व रक्त यांचीं नाशक, साधारण उप्ण,
व फार पित्तकारक नाहीत अशी आहेत.-द. र.

२०५ इवेतमरिच. ( पांढरी मिरे. ) - तिखट, उप्ण, विपनाशक,
भूतबाधानाशक, वाताला कमी करणारी, दृष्टिरोगनाशक असन, रसायन
ओपधांत धाळण्यास योग्य आहेत.- रा. नि

२०६ धान्यक, ( धणे )णमधृर, थंड, तुरट, अग्निदीपक व पेत्त,
कात, तपा, आकारी, कफ, जवर यांचे नाशक आहेत.-रा. नि
सवरोतेपानाशक आहेत.-उद, नि. मम, ठव, रक्तमळव्याधनारशक

आही आहेत मा. ग. नेत्रात हितकारक, हृद्य, रचिकारक, ग्रकका/

स्वाडु, वोर्यव्धेक, मूत्रल, त्रिदोषन!शक, पाचक, उष्णवीर्येह व लना,
दाह, श्वास, गृदभ्रंश, कामि यांचं नाशक आहे.--के. कि .. .

२०७ यवानी. (आंवा )---तिखट, कडू, उष्ण, अभ्निदीप्रक्र व वात,
मूळव्याध, कफ, पोटफुगी, कमि, वाति यांचा नाश करणारा आहे.---
रा. नि. आमवातनाशक, सारक आहे.--द्र. नि. रुषिकारक, पाचक,
हृद्य, लघु, कफनाशक, पित्ताला वाढविणारा; व वीर्य, वात, उदर, मळ-
बद्धता, गुल्म यांचा नाशक आहे.-के. नि. वात, कफ, गुल्म यांचा
नाशक आहे --म. नि. हृददोगनाशक आहे.-ग. नि.

२०८ चव्य. ( चवक, )-तिखट, उष्ण, रुचिकारक, लघू, अग्नि-
दीपक, कृमिनाशक; व खोकला, श्वास व शूल यांचें नाशक आहे
रा. नि. कफवातनाशक आहे.--ध. नि. मूळव्यावनाशक आहे.-दर.नि.

२०९ चित्रक, ( चित्रक.) पाककाळीं अग्नीस्षारखा, तिखट; व सूज,
कफ, वात, उदर, मूळव्याध, क्रामे, कंडू यांचा नाशक आहे.--रा. नि.
कासनाशक आहे.--म. नि. उष्णवीय, अग्निदीपक, रूक्ष, रुचिकारक;
व आम, सूज, कुष्ठ यांचा नाशक आहे.--के. ने. तिखट आहे ह्मणून
कफाचा नाश करितो, उप्ण आहे हणून वात नाश कारितो, त्रिदो-
पांचा नाश करितो व अभिदीपन कारितो, व कडू आहे ह्मणून पित्त
नाश कारितो, १

२१० रक्तचित्रक. ( तांबडा चित्रक. ) स्थूळ शरीर करणारा, रो-
चक, कुष्ठनाशक, पारद्नियामक, लोहवेधक रसायन आहि.--रा. नि.

२११ विढंग. ( वावडिगे.)-तिखट, उप्ग, लघु; आणि वात, कफ,
अग्निमांद्य, अरुषि, भाते, कामे यांची नाशक आहेत.-रा. नि. मुल्म-
नाशक आहेत.-द्र. नि. मळावष्टेभनाशक आहेत.-के. नि. मलबद्ध-
नाशक औहेत.-ग नि. पाककाळीं तिखट, रूक्ष, उप्णवीर्य; व पोटफु-
गी, आंव, शूळ, मावष्टंभ, प्रमेह, उद्र यांची नाशक आहेत.-म. नि.

२१२ वचा. ( वेखंड, )-तीक्ष्ण, तिखट, . उप्ण; व कफ, आम-

शद निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

ग्रथ, सज, वातज्वर, आतेतार, वांति, भतबाधा, उन्माद यांचें नाशक
अहे.-ण. नि

२१३ श्वेतवचा. ( पांढरं वेखंड. )-आति गणकारक; स्माते,; बुद्धि,
आयुष्य यांस वाढविणारे; अमिदीपक, वीर्येवधेक; व कफ, वात, भतबा-
घा, कृमि यांचे नाशक आहे.-रा. नि. मल व मत्रशोधक आहे.-
भाव. कंठास हितकर, बुद्धिवर्धक; व वात, कफ, कृमि, मठबद्धता,
शूल, पोटफुगी यांचे नाशक आहे.-ध. नि. पाककाळीं तिखट, आग्रि
दीपक, आयुप्यवधक, सवर उत्तम करणारे; व राक्षसपीडा, अपस्मार
जंतु यांचे नाशक आहे.-के. नि.

२१४. कुलंजन. ( काळेंजन. )-तिखट, कडू, उष्ण, अग्निदीपक व
मखरोगहारक आहे.-रा. नि. कफ, वात यांचें नाशक, सुखरकारक,
राचक; आणि हृदय, मुख, केठ यांचे शोधक आहे.-दर. नि. व भा. प्र.

२१५ जीरक. ( निरी. )-तिखट, उप्ण, वातनाशक, अग्निदीपक;
व गुल्म, पोटफुगी, अतिसार, संग्रहणी, कामे यांचे नाशक आहे.-
र. नि. क्षथनाशक आहे.-द्र. नि. रूक्ष, रांचकारक, संग्राही, चस्षष्य
( डोळ्यांस हितकारक ), पित्तकारक, ग्भाशयशोधक, बुद्धिव्धक,
हृद्य, पाचक; आणि वांधति, वात, कफ यांचें नाशक आहे.-के. नि.
बलकारक, वीर्यवधक, कफनाशक, ज्वरनाशक आहे.-भा. प्र.

२१६. शेतजीरक. ( पांडरी निरी. )-थंड, रोचक, तिखट, मधुर,
अग्निदीपक, चक्षप्प; घ कृमि, विप, पोटफुगी यांचे नाशक आहे.--
रा. नि.

२१७ कृष्णजीरक. ( शेहाजिरं. )-तिखट, उप्ण, चक्षप्य, आही;
व कफ, सज, अरुचे, जाणेज्वर यांचीं नाशक आहेत.-रा. नि. मस्तक-
रोगनाशक आहेत.-द्र. नि. रक्तपित्तशामक, गभाशयशोधक, कफ
पित्तह्ारक, वीयवर्धेक व शूलनाशक आहेत.-ग. नि

२०८ उपकुंचिका. ( कलोंजी, )-तिखट, कडू, उष्ण, अमिदीपक;

औषधी -गुणदोष. | ३७

व वात, ग॒ल्म, आमदोष, कफ, पोटफुगी, अजीणे, कृमि यांची नाशक
आहे.-रा. नि.

२१९ अरण्यजीरक. ( कडू कोरेळें. )-तिखट, शोत, त्रणनाशक
आहे.-रा. नि. स्तंभक, वातकफनाशक आहे.-द. र.

२२० मेथिका. ( मेथी. ) - तिखट, रक्तपित्ताला वःढविणारी;
व कफ, अरुचि, अग्निमांद्य, वात यांची नाशक आहे.-रा. नि. दाह,
वांति, कफ, खोकला, वातरक्त यांची नाशक आहे.- द्र. नि. वात,
कफ, ज्वर यांची नाशक आहे.- म. नि.

२२१ हिंगुपत्री. ( बाफळी. )-तिखट, तीक्ष्ण, कडू , उप्ण, रोचक,
अग्निदीपक, पाचक; आणि कफ, वात, आम, कृमि यांची नाशक
आहे.- रा. नि. वातगुल्मनाशक आहे. --म. नि.-र्‍षछीहा, मळबद्धता,
मळ्य़ाव, गुल्म, हृदय व वस्ति यांतील शळ यांची नाशक आहे.--
ध. नि. कफनाशक आहे.-के, नि. अष्ठीळानाशक आहे.- द्र. नि.

२२२ हिंगु. ( टिंग.) -- हृदय, तिखट, उप्ण, चद्षप्य; आणि क्वामे,
वात; कफ, मठबद्दवता, पोटफुगी, शूळ, गुल्म यांचा नाशक आहे.-- रा.
नि. सारक, हद्रोगनाशक आहे.-- ध. नि. रक्तपेत्तकारक; व श्वास,
कास, उदर, मठवद्धता, अजीणे यांचा नाशक आहे.--के. नि. पित्त-
वधक आहे.-- म. नि.

२२३ नाडीहिंगु. ( डिकेमाठी. )-- तिखट, उष्ण; व कफ, वात,
मढबद्वत्व, मलावष्टंभ यांची नाशक आहे.--रा. नि. आमनाशक,
अभ्निदीपक आहे.---ध.नि. गुल्म, छोहा, विष यांची नाशक आहि--
टर. नि.

२२४ अभिजार. ( अमनिजार. )-उष्णवीर्ये, तिखट, पित्तकारक;
आणि उदर, वात, कफ, सन्चिपात यांचा नाशक आहे.-रा. नि. हृद्रोग,
कफ, शेस्य़ यांचा नाशक आहे.-ध. नि.

२२९ रास्ता, ( रास्ना. ) जड, कडू, उष्ण, पाचक; व वातरक्त,
विष, कास, सूज, कफ यांचा नाशक आहे.--रा. नि. वात, उदर,

३८ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

आम यांचा नाशक आहे.-ध. नि. श्वास, कास, विष, ज्वर, उचकी,
शेत्य, आमवात, वातशूळ यांचा नाशक आहे.--ध. नि.

२२६ स्थूळेला ( थोर वेलदोडे, ) व एला. (बारीक वेलदोडे )
-शीतळ, कड; व पित्त, कफ, हृद्रोग, मळपीडा, पुंस्त्व यांचें नाशक
आहेत.-रा. नि. मतखड्याचे नाशक आहेत.-द्र. नि. बस्तिरोगन!शाक
आहेत.-म. नि. पित्त आणि गभे यांचे नाशक आहित.-ग. नि. कफ,
वात, विष, त्रण, बस्तिरोग यांचे नाशक असून, मुख, कंठ व मस्तक
यांची शुद्धि करणारे आहेत.-ध. नि. रूक्ष, वामक; व मृत्रकळू, मुळ-
व्याध, श्वास, कास, कफ, पित्त, मदाम्रे, अरुचे, कफ, पित्त, उचकी,
तृपा, कंडू यांचे नाशक आहेत.-के. नि.

२२७ सैंधव. ( सेथेळोण. ) - वीथेवधेक, चक्षप्य, रुचिकारक
अग्निदीपक; व त्रिदोष, तणदोप, मलबद्वत्व यांचें नाशक आहे.-रा.
ने. हृद्य, शूढनाशक, श्िग्ध आहे.-के. नि. वांतिकारक आहे.-ग. नि.

२२८ सोवचेल ( पादेटोण, )-- लघू, खारट, तिखट, उप्ण
व वातगल्म, ऊध्ववात, आम, शळ, मठबद्धत्व, अरुचि यांचें नाशक
आहे.-रा. नि. मळव्याध, उदर यांचे नाशक आहे--द. र. उद्गार-
ठाडिकारक आहे.- म० नि० अम्निदीपक, वातानुळोमक, रोचक;
शूळ, हद्रोग, कफ, मलबद्वत्व, पोटफुगी, शूळ यांचं नाशक आहे.-
केय. नि. पित्तकारक, निमेळ, ठघु आहे.-भा. प्र.

२२९ काचलवण. ( बांगडखार )-रोचक, पित्तकारक, दाहकारक,
कफवातहारक, अमिदीपक; आणि गुल्म, शूळ यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. रक्तपित्तनाशक, आतिउष्ण आहे.-म नि.

२३० बीडलवण. ( बीडलोण. )-उप्ण, अमिदीपक, रोचक; आणि
अजीणे, शूल, गुल्म, भमेह थांचे नाशक आहे.-रा. नि. कफरोग-
नाशक आहे.-ग, नि. हृद्दोग, कफ यांचे नाशक, तौक्ष्ण व वातानठो-
मक आहे.-ध. नि. ऊध्वांधःकफनाशक, वातानुळोमक, रूक्ष, ठु,

ओषधी-गुणदोष. ३९

व्यवाग्रे ( अपक्कच साऱ्या देहाला व्यापून टाकणारे ); आणि मलबद्धत्व
मलावष्टंभ, हृद्रोग यांचें नाशक आहे.-के. नि.

२३१ सांभर. ( सांभरठोण. )-उप्ण, किंचित्‌ आंबट, मलनाशक,
अग्निदीपक, कोष्ठशुद्दिकर; आणि कफ, वात, मूळव्याध यांचें नाशक
आहे.-रा. नि.

२३९ समुद्रलवण ( मीठ. )-ल्घु, हृद्य, पठितकारक, रक्तदायक,
पित्तकारक, दाहकारक, कफवातनाशक, अग्निदीपक आगि रोचक
आहे. रां. नि. पाककाळी मधुर; व वात, कफ यांचें नाशक आहे.
के. नि. जड, फार थड नाहीं, पाककाळीं फार उष्ण नाही, मलभेदक,
दाह न करणारं, लिंग्ध, शूलनाशक, फार पित्तकारक नाहीं.-ध. नि.
कफवातहारक आहे.-ट्र, नि. वातकारक आहे.-म. नि

२३३ द्रोणेय ( द्रोणीर्चे मीठ, )-फार उष्ण नाहीं व दाहकारक
नाहीं, मळ्भेदक, थोडे स्त्रिख, शुळनाशक आणि थोडें पित्तकारक
आहे.-रा. ने.

२३४ ओखर ( खारी मोठ. )-तिखट, खारट, कडू, वातकफ
यांचे नाशक, दाहकारक, पित्तकारक, ग्राही, आणि मत्राचा शोष कर-
णारं आहे.-रा, नि. पाककाळीं तिखट, व्यवायी आहे.-ध. नि. शल
रक्तदोष यांचे नाशक, आणि वातानळोमन करणारं आहे.-द्र, नि
वातनाशक आह.-भा प.

२३५ रोमक ( सोरा. )-ताईंग, अति उप्ग, तिखट, कड, अम्नि-
दीपक, दाह व शोषकारक, ग्राही आगे पित्तकोपकारक आहे.-रा. नि

२३५६ अजमोदा ( अजमादा. )-1१खट, उष्ण, रुक्ष, रुषिकारक;
आणि कफ, वात, शूल, पोटफुगी, उद्ररांग यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. बस्तिरोगनाशक आहे.-म. नि. कड, अम्नीदीपक, पाककाळी
पिखट, खूक; आणि उचकी, कामे, मठबद्धता, आकारी यांचा नाशक
आहे.-ध.नि. हृद्य, वीयवधक; आगि नेत्ररोगनाशक आहे.-के. नि

२३७ रणुका ( रेणकबीज. )-तिखट, शीतळ, मुखशुद्धिकर; आगि

४० निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण॑.

खरूज, कंडू, तृषा, विष, दाह यांचे नाशक आहे.-रा. नि. पाक
काळीं [तखट, बेद्धिवधेक, पाचक, गभंपातकारक; आणि कफ, वात
यांचे नाशक आहे.-के. नि. पित्तकतारक आहे.-द्र. नि. कफनाशक
आहे.-ग. ने.

२३८ बोल. ( बोळ. )--तिखट, उष्ण, कडू , तुरट; आगे रक्तदीप
कफ, पित, प्रदर यांचा नाशक आहे.--रा. नि. मल्भेदक आणि प्रमेह,
वात, कफ यांचा नाशक आहे.-द्व. नि. पुंस्वनाशक आहे.-ग. नि.
बुद्धिवर्धक, गभाशयशोधक; आगि त्रिदोष, कुष्ठ, अपस्मार, रक्तदोप,
ग्रह, ज्वर यांचा नाशक आहे.--के, नि, अभिदीपक, शोतळ आगि
पाचक आहे.-म. नि.

२२९ कचर. (कचोरा )-तिखट, कडू, उप्ण, मुखशुद्धिकर; आणि
कृफ, काह, गलगंड यांचा नाशक आहे.-रा. नि. त्रिदोष, मुखरोग,
ज्वर यांचा नाशक आहे.-द. नि, लघु आणि श्वासनाशक आहे.-
भा. प. राचेकारक, अमिदीपक; आणि वात, कफ, छीहा, गुल्म,
मळक्याध, कास यांचा नाशक आहे.<ध, नि. कुष्ठ, ग्रग, वातगुर्म
यांचा नाशक आहे.-म. नि. कफ, कामे यांचा नाशक आहे.-ग. नि

२४० पाठा. ( पहाडमूळ. )-कडू, जड, उप्ण; आधि वातपित्तज्वर,
पित्त, दाह, अतिसार, अस्थिभंग यांचे नाशक आहे.-रा. नि. अजी-
णेनाशक आहे.-द्र. नि. गुल्म आगि उद्र यांचें नाशक आहे.-म. नि.
विषनाशक आहे.-भा. प्र. आही, वातुळ; आणि कुष्ठ, वाते, गुल्म,
कंडू, विष, हृद्दोग, त्रण, शूळ, वास, कामि, पित्त, कफ, रक्तदीप यांचे
नाशक आहे.-के. नि.

२४१ वक्षाम्ळ. ( अमसोल, )-आंब्ट, तिखट, तुरट, उप्ण;
आगि कफ, मूळव्याध, तृषा, वात, उदर, हृरोग, गुल्म, अतिसार,
त्रण यांचे नाशक आहे.-रा. नि. शूल, जंतु यांचें नाशक आहे.-
भा. म. संग्राही, लघू; आणि वात, कफ यांचे नाशक आहे.-के.
नि. खोकला, ममेह यांचं नाशक आहे.-द. नि.

भषधी-गुणदोष. ४१

२४२ अम्लवेतस, ( अम्लवेतस. ) -अतिआंबट, तुरट, उष्ण;
आणि कफ, मूळव्याध, वातगुल्म, अरोचक यांचे नाशक आहे-रा,
नि. कफनाशक आहे.- म, नि, शेळीच्या मांसाचा द्राव करणारे;
आणि प्रीहा ( पाणथरी ), उदावर्तरोग, उचकी, अजीर्ण, कफ, वात
यांचे नाशक आहे.- भा. पर, कडू, सिग्ध, अभिदीपक; आणि आम-
नाशक आहे.-ध, नि, मठभेदक, लेखन, हृद्य, लघ, नेत्रांस हितका-
रक; आणि कफ, रक्तपित्त, मलबद्धृत्व, पोटफुगी, उचकी, शल, वात,
श्वास, कफ, वांति यांचें नाशक आहे.-के, नि.

२४२ कटुकी. ( कुटकी. )-अतितिखट, कडू, शीत, रेचकारक;
आणि पित्त, रक्तदोष, कफ, अरोचक, श्वास, ज्वर, यांची नाशक
आहे.-- रा. नि. कामलानाशक आहे.-र. नि. विषमज्वरनाशक
आहे.-ध. नि. मलभेदक, अगभिदीपक, रूक्ष; आणि कफ, पित्तज्वर,
प्रमेह, श्वास, कास, कुष्ठ, कामे, क्षय यांची नाशक आहे.-के. नि.

२४७४ अतिविषा, ( अतिविष. ) - तिखट, उष्ण, कडू; आणि
कफापेत्तज्वर, आमातिसार, खोकहा, विष, ओकारी थांचे नाशक
आहे.- रा. नि. अगिंदीपक, पाचक; आणि कफ, पित्त,
अतिसार, कृमि यांचें नाशक आहे. - के , नि, पार्चे बीज वात-
शामक आणि वाजीकरण करणारे आहे. -प्र, नि.

२४५ भद्रमुस्ता, ( भद्रमोथा. ) -तुरट, कडू, शीत, पाचक, सं-
ग्राही; आणि पित्तज्वर, कफ यांचा नाशक आहे. -रा. नि, कफ,
रक्तातिसार, तषा, कृमि यांचा नाशक आहे. - ध, नि, रक्तापेत्तनाशक
आहे. -द्र, नि, ग्राही, अभिदोपक आहे--भा. म, |

२४.६ नागरमुस्ता, ( नागरमोथा. ) -कडू, तिखट, तुरट, शीत;
आणि कफ, पित्तज्वर, अतिसार, अराचे, तषा, दाह, श्रम यांचा ना-

शक आहे. -रा, नि.
६

४२ निघंटाशेरामाणे- गुणदोष - प्रकरण.

२४७ यष्ठीमधु ( ज्येष्मभ. ) -मधुर, थाडं कड, शीत, नक्षृष्य,
रुचिकारक; आणि पित्त, शोष, तृषा, त्रण यांचं नाशक आहे -रा. नि.
चीर्यवद्धिकर, रसकाळीं गोड; आणि शोष, क्षय, विष, वाते, शीत-
पित्त यांचं नाशक आहे. --ध.नि. कांतिकर, सिंग्व, वायासादक,
केशांना हितावह, स्वरकारक; आणि वातरक्त, विष, ओकारी ग्लाने,
सूज यांचं नाशक आहे. --के. नि. क्षपनाशक आहे. --भा.प्र. वण-
शोधक आहे. -- ग. नि.

२४८ मधुवछी ( वेली ज्येष्ठमध. )--मधृर, रुषिकारक, बलका-
रक, वौर्यवथक, शीतल, जड, चक्षष्य, आणि ब्रेश, रक्तापित्त यांचें
नाशक आहे.---रा. नि,

२४९ भागी. ( भारंग. ) ---तिखट, कड, उण्ण; आणि कास,
श्वास, सूज, व्रण, कामे, दाहे, ज्वर यांची नाशक आहे.,- रा. नि.
वातनाशक आहे. ---द्र. नि. रक्तगृल्मनाशक आहे. --- भा. प्र. वात-
ज्वग; उचकी यांची नाशक आहे. --ग. नि. गुल्म, ज्वर, वातरक्त,
क्षय, पीनस, ( पडसे ) यांची नाशक आहे, --ध. नि. तुरट, लघु, अभि
दीपक, पांचक, रुक्ष; आणि सूज, कफ, वात, अराचे, गुल्म, मुळव्याध,
क्षय यांची नांशंक आडे. -- क. नि.

२५० पुष्करमूळ. ( पुष्करमूल. )--तिखर, उष्ण, कड; आणि
कफवातज्वर, कास, अरुवि, कफ, सूज, पांडु यांचें नाशक आहे --
रा. नि. शलनाशक आहे. प्र. नि. उचको, सूज, पोटफुगी यांचं
नाशक आहे. ध, नि. मलभेदक आणि ओकारी, पाठीचा शूल यांचें
नाशक आहे.--- के, नि. सूजनाशक आहे --- भा.प्र,

२५१ भंगी, ( काकडशिंगी. )-- कडू, जड, उष्ण; आणि वात,
उचकी, आतिसार, कास, श्वास, रक्तापेत्त यांची नाशक आहे.---ग. नि.
तृषानाषक आह.-- भा. प्र. उचकी, ऊध्ववात यांची नाशक आहे.--

औषधी -गुणदोष- ठे

ह

ध. नि. क्षय, अरुचि, ज्वर, आकारी यांची नाशक आहे.- क. नि.
कृशत्वनाशक आहे.- म. नि.

२५२ लघुदंती.( दांती. ) -तिखट, उष्ण; आणि आंव, शूल,
त्वग्दोष यांची नाशक आहे. -रा, नि, रसकाळीं कडू, उष्ण, अ-
भ्रिदीपक, कफ, उदर, वातोदर, मरण यांची नाशक आहे. -ध, नि.
कफ, वात, मुळव्याध, गुल्म, क्षय यांची नाशक आहे. -टर. नि,
रक्तदोष, शल, कृष्ठ, कंडू, कफादर, दाह यांची नाशक आहे. -भा. प्र,

२५३ बृहद्दंतिका. ( थोर दांती. ) -तिखट, उष्ण, रेचक; आणि
कामि, शूल, कुष्ठ, आंव, उद्र यांची नाशक आहे. --रा. नि. शूल,
मूतखडा यांची नाशक आहे. -द्र. र. रसकाळीं वपाककाळीं तिरूट,
अभिदीपक; आणि कफ, रक्तापेत्त, हामि, सूज, उद्र यांची नाशक
आहे. -म. नि. मलतरद्वता, पाणथरी यांची नाशक आहे. --ग. नि.

२५४ जेपाळ. ( जेपाल. ) ---तिखट, उष्ण, रेचक अभिदीपक;
आणि कामि, कफ, वात, उदर यांचें नाशक आहे. --रा. नि. मल-
भेदक, वांतिकारक, आणि कफ, उद्र यांचें नाशक आहे.--- द्र. नि.
जड, ख्िंग्ध, रसकाळीं व पाकडाठी मधुर; आणि पित्तप्रकोप, कफ,
कास यांचं नाशक आहे.-- भा. प्र

२५५ व्रिठ्तू. ( तेड, निशोत्तर. )- कडू, तिखट, उष्ण, रेचक;
आणि कमि, कफ, उद्र, कृष्ठ, कंडू, मण, यांचे नाशक आहे.-
रा. नि. पितर्वरवाशक आहे.-भा. प्र. रुक्ष, मधुर; आणि कफ,
पित्त, वात यांचं नाशक आहे.-के. नि.

२५६ रक्तत्रिवृत्‌ू. (रक्त निशात्तर. )-रसकाळी कडू, तिखट, उष्ण,
रेचक; आणि संग्रहणी, मलबद्धृत्व यांचे नाशक आहे.-रा नि. काळें
निशात्तर-गुणांनीं कमी असून कंठाला आकर्षण करणारं; आणि मोह,
म्च्छा, दाह, भ्रम यांचें नाशक आहे.- के. नि.

४४ नि्घटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

२५७ त्वच. ( दालचिनी. )-तिखट, शीत, कंठशुद्धिकारक;
आणि कफ, कास, पांढरी आंव यांची नाशक आहे.-रा. नि. वी-
यांला कमी करणारी, स्वच्छ; आणि हृद्रोग, बस्तिरोग, वात, मूळव्याध,
पीनस, झृमि यांची नाशक आहे.-प्र. नि. अरुचि, कंडू यांची नाशक
आहे. - भा. पर. लघु, उष्ण, बस्तीला शोधन करणारी; आणि
कफ, वात, विष, मस्तकरोग यांची नाशक आहे.-ध. नि. कडू,
स्वादु, उष्ण, मधुर, रूक्ष, पित्तकारक, शुक्नाशक; आणि "हृद्रोग,
बस्तिरोग, मूळव्याध, आमवात यांची नाशक आहे.-- के. नि.

२५८ तमालपत्र. ( तमालपत्र. )-लघु, कडू, उष्ण, मुख व म-
स्तक यांचें शोधन करणारें; आणि कफ, वात, विष, बस्तिरोग, कंडू
यांचे नाशक आहे.-रा. नि हृल्लास ( उचकी ), अरा, मळव्याथ,
यांचें नाशक आहे.-ध. नि. लघु, बुळबुळित, स्वरकारक, हृद्य;
आणि कफ, कफपित्तरोग, क्षय यांचें नाशक आहे.- के. ने.

२५९ नागकेशर. ( नागकेशर. ) -कावित उष्ण, लघु, कड;
आणि कॅफ, बस्तिवात, आंव, कंठरोग, मस्तकशल यांचे नाशक आहे च
रा. नि. विष, कंड, शोष, वातरक्त यांचें नाशक आहे.-ध. न. ल्घ,
आंबेर्च पाचन करणारे, रूक्ष, आणि पित्तरोग, कफ, ओकारी, कंडू,
विसर्प, खुदू ( वातरक्त ) यांचें नाशक आहे.-.के. नि. रक्तविकार-
नाशक आहे.- द्र. नि. दुर्गधि, कृष्ठ, त्रिदोष यांचें नाशक आहे.-
म. नि. उचर्कानाशक आहे.- भा. प्र.

२६० तवक्षीर. ( तवखीर. )-मधुर, शीतळ; आणि दाह, पित्त,
क्षय, कास, कफ, “वास, रक्तदोष यांची नाशक आहे.- रा. न.
उन्हाळी, मूतखडा, मूत्ररोग यांची नाशक आहे-दर. नि. बलकारक,
वुष्य, धातूला वाढविणारी; आणि रक्तपित्त, अरुचि, ज्वर, कुष्ट, का-
बीळ, पांडुरोग, तृषा यांची नाशक आहे.- के. नि.

औषधी -गुणदोष. ४५

२६१ तालीसपत्र. ( तालीसपत्र. )-कडू, उष्ण, मधुर; आणि
कफ, वात, कास, उचकी, क्षय, श्वास, ओकारी यांचें नाशक आहे.-
रा. नि. कृमिनाशक आहे.- पम. नि. अमिदीपक, हृद्य; आणि कफ,
पित्त, मुखरोग, यांचे नाशक आहे.ध.नि-अरुचि, गुल्म, आंव, अभ्निमांद्य,
यांचें नाशक आहे.-के. नि. स्वरकारक आहे.-दर. नि.

२६२ वंशलोचना. ( वेशलोचन. )-रूक्ष, तुरट, मधुर, थंड, रक्त-
शुद्धिकारक; आणि दाह, पित्तप्रकोप यांचें नाशक आहे.-- रा. नन.
कडू, बलकारक, धातुवर्धक; आणि खोकला, मूत्रकृच्छू, क्षय, श्वास,
यांचें नाशक आहे.-धर. नि. कृष्ट, पांडू, व्रण यांचें नाशक आहे.--
भा. प्र. वीर्यवर्धक; आणि ज्वर, कामला, तृषा, रक्तापेतत यांचें नाशक
आहे.-म. नि.

२६३ मंजिष्ठा. (मंजिष्ठ.) -रुचीनें मधुर, तुरट, उष्ण, जड; आणि
व्रण, प्रमेह, कफ, ज्वर, विष, नेत्रराग यांची नाशक आहे.- रा. नि.
मळव्याधीची नाशक आहे.-भा. प्र. स्वरकारक, कांतिवर्धक; आणि
यानिशूल, कफ, विसर्प, शोष, कृष्ठ, रक्तविकार, रक्तातिसार, वात,
पित्त, यांची नाशक आहे- के. नि.

२६४ हरिद्रा. ( हळद. )-तिखट, कडू, उष्ण, कांतिकारक; आणि
कफ, वातरक्त, कुष्ठ, मेह, कंडू, व्रण यांची नाशक आहे.-रा. नि. रुक्ष,
कोषठशाधक: आणि विष, कामि, पीनस, अराचे यांची नाशक आहे.-
ध. नि. कफ, पित्त, पांडु, अपची ( गंडमालेचा भद ), त्वग्दोष, सूज
यांची नाशक आहे. -के. नि. रक्तप्रमेहनाशक आहे. -म. नि.

२६५ दारुहारेद्रा. ( दारहळद. )- तिखट, उष्ण, कडू; आणि
त्रण, कडू, प्रमेह, विसर्प, विष, त्वग्दोष, कर्णरोग, नेत्ररोग यांची
नाशक आहे.- रा. नि. रूक्ष आणि मुखरोगनाशक आहे.- ध. नि.
पांडुरोग, सूज, अपची यांची नाशक आहे.- के. नि.

४९ निघेरटाशरोमणि गुणदोष प्रकरण.

२६६ ठाक्षा. ( लाख. )-कड, तृरट; आणि कफ, पित्त, विष,
शाष, रक्तदोष, विषमज्वर यांची नाशक आहे.- रा. नि. उचकी-
नाशक आहे.- भा. प्र. क्रमे, कफ, त्रण, भतज्वर यांची नाशक
आहे.- ध. नि. थड आणि त्रिदोषनाशक आहे.- द्र. र. कांतिकर,
बलकारक, सिग्ध; आणि रक्तापत्त, वण, उर:क्षत, विसप, काम, कृष्ठ
यांची नाशक आहे.- म. नि.

२६७ अलक्तक. ( अलिता. )- कडू, उण; आणि कफ, वात,
केंठरोग, अरुचि, व्रण यांचा नाशक आहे.- रा. नि. वांग ( तोंडा-
वरील पुळ्या ) नाश करणारा आह.-म. नि.

२६८ ळाध्र. ( लाध़. ) - शीतळ, तुरट, चक्षष्यप, आणि कफ,
रक्तदोष, विष, वात यांचा नाशक आहे.- रा. नि. रक्तप्रदरनाशक
आहे.- म नि. सारक आह.- के. नि. ग्राही, आणि कफ, पित्त,
अरुचि, तृषा, सूज, अतिसार, रक्तापित्त यांचा नाशक आहे.-भा. प्र.
याचीं फुलं संग्राही आणि क्फापित्तनाशक आहेत.

२६९ श्वतळात्र. ( पांढरा लाध. ) - हा गुणांनी वर सांगित-
ल्याप्रमाणच जाणावा.

२७२ धातको. ( वायरी. )- तिखर, उष्ण, मदकारक; आणि
विष, प्रवाहका, अतिसार, विसर्प, त्रण यांची नाशक आह.- रा. नि.
मलस्तंभक आहे.-द्र. नि. गभसंस्थापक, रक्तापत्तहारक आहे.-ध. नि.
थंड, तुरट, तृषाशामक; आणि विसर्प, विष, अतिसार, जंतु यांची
नाशक आहे. --क. नि.

२७१ समुद्रफळ. ( समृद्रफळ. ) -तिखर, उष्ण; आणि वात, भ॒
तबाधा, तजिदाष, कफ, भ्रांति यांचं नाशक आह.-रा. नि.

२७२ निर्विषा. ( निविषी. ) -तिखर, थंड, त्रगाला रोपण क-
रणारी; आणि कफ, वातरक्त, अनक प्रकारचीं विष यांची नाशक
आहे. -रा. नि. सूज आणि ककरोंग यांची नाशक आहे. -भा. प्र.

औपधी गुणदोष. ठऊ

२८३ विप. वत्सनाभ. ( बचनाग. ) --फार मधुर, उष्ण,
पितशावक; आणि वात, कफ, कंठरोग, सनिपात यांचा
नाशक आहे -रा. नि. योगवाही ( अनुपानानं सव रोग दूर क-
रणारा ), रसायन ( शरीराची जरा दुर करणारा ), प्राणन!'शक,
व्यवायी ( जे आषध अपक्कचव सार्‍या दहाला व्यापून मद्यासारखं पाक-

या
र

दुक्षगत जातं तें ), विकाशी ( जं आपध सर्वांगाच संधीचीं बंधनं शि-
थिळ करून रसादि धातूपासून उसन्न झालेलं जे बळ त्याला शिथिल
कारितें तं), मदकारक, दाहकारक आह.- भा. प्र.

२५७७४ आम्लनिशा. ( आंबहळद्‌.) --कडू, उष्ण, आंबर, हृद्य;
आणि ज्वर, रक्तदाष, कफ, कंडू, व्रण, मुखरांग यांची नाशक आहे.
-रा. नि.-सन्निपातज्वर-कफ, खेकला यांची नाशक आहे. --ध. नि-

२७५ गंधपत्रा. ( काप्रकाचर्र सारखी माळव्यांत होणारा हळ-
दीची जात. )---तिखट, मधुर, तीक्ष्ण, उष्ण, पित्तकारक; आणि
कफ, वात, खाकला, आकारी, ज्वर यांची नाशक आहे. 'रा. नि.
शल, उचकी, श्वास यांची नाशक आहे. -ध. नि. मुखराग, गुल्म
यांची नाशक आहे. -द्र. र. ग्रहनाशक आहे. -भा. प्र.

२७६ समुद्रफन. ( समृद्रफस ) --थंड, तुरट, रुचिकारक; आणि
नत्नरोग, कफरोग, कंठरोग, कर्णरोग यांचा नाशक आहे.-रा. नि.
डोळ्यांस हितकारक, लखन ( जं रसादे धातु व वातादि दोष यांचं
शोषण करून पातळ करते तं ), थंड; आणि रक्तार्पेत्त, विष, गुल्म,
परीहा यांचा नाशक आहे. -ध. नि.

२७७ अहिफन. ( अफू. ) -वृष्य, बलकारक, माहकारक; आणि
त्रिदोषनाशक आहे. रा. नि. ग्राही ( अभि प्रदीप्त करून आमादिकांच
पाचन करतं तं ), शोषक: आणि कफनाशक आह. -म, नि.

२७८ टंकण ( टांकणखार. )-- तिखट, उष्ण; आणि स्थावराद
विषे. खोकला. श्वास यांचा नाशक आहे. -रा, नि, अभिदीपक, रूक्ष,

४८ निघंटारीरोमाणि- गुणदोष -प्रकरण.

आणि वात, वाति यांचा नाशक आहे. -के, नि, ज्वरनाशक आहे.
-द्र. र. वातपित्तकारक आहे.--- म, नि,

२७९ श्वेतटेकण. ( पांढरा टाकणखार. ) -चिक्रण, तिखट, उष्ण;
आणि कफ, वात, आंव, क्षय, श्वास, विष, खोकला, मलबद्धृत्व यांचा
नाशक आहे. -रा. नि.

२८० साखरंड. ( साखरुंड, पडवास. ) - तुरट, रुचिकारक,
अभिदीपक, वस्रंजक, लघु; आणि कफ, वात यांचें नाशक आहे.-
रा. नि.

२८१ हितावली ( हितावळी. ) रसकाळीं कडु; आणि एऐएहा,
गुल्म, कामि, मुळ्या, खरूज, कंडू यांची नाशक आहे. - रा. नि.

२८२ हस्तिमद. ( हृस्तिमद. )- ख्रिग्ध, कडू, केशांना हितका-
रक; आणि अपस्मार, “वेष, हृद्राग, कुष्ठ, कंडू, ब्रण, दाद, विसर्प
यांचा नाशक आहे.- रा. नि.

२८३'स्वजिक्षार. ( सजीखार. )-तिखट, उष्ण, तीक्ष्ण; आणि
वात, कफ, गुल्म, पोटफुगी, कृमि, व्रण, उद्ररोग यांचा नाशक
आहे.- रा. नि. अग्निमांय, मेदोरोग यांचा नाशक आहे.- ध. नि.
शूलनाशक आहे.- द्र. र.

२८४ लवणक्षार. ( लोणारखार. )--अति उष्ण, तीक्ष्ण, पि-
त्ताला वाढविणारा; आणि वातगुल्म, शूल यांचा नाशक आहे-रा. नि.

२८५ वन्नक्षार. ( नवसागर. )-खारट, आति उष्ण, तौक्ष्ण, रेचक,
सारक; आणि गुल्म, उद्र, मलबद्धत्व, शूल यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. ।

२८६ यवक्षार. ( जवखार. )- तिखट, उष्ण, सारक, आणि
कफ,वात, उदर, आंव, शूल, मूतखडा, विष यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. रूक्ष, अम्निदीपक, ताौक्ष्ण, उष्ण, हृद्य, आणि रक्तापित्ताला
कोण्विणारा आहे.- ध. नि. मूळब्याध, ्रीहा, गुल्म, कंठरोग, मल-

औषधी-गुणदोष. ४९

बद्धता, पांडुरोग, संग्रहणी, श्वास यांचा नाशक आहे. ---के. नि.

२८७ सर्वेक्षार. ( साबण. )-अतिखारट, चक्षुष्य, बस्तिशोधक,
वस्त्राला स्वच्छ करणारा; आणि गुदावर्त, कृमि यांचा नाशक आहे.-
रा. नि.

२८८ मायाफल. ( भायफळ. ) - तिखट, उष्ण, योनिसंकोच-
कारक, केशांना काळेपणा आणणारे; आणि वातनाशक आहे.-रा.नि.
५ मूलकादिवगं.

२८९ मूलक. ( मुळा. ) - तौक्ष्ण, उष्ण, तिखट, ग्राही, अभिदी-
पक, रुचिकारक, जड; आणि मुळव्याध, गुल्म, हृद्रोग, वात यांचा
नाशक आहे.--रा. नि. श्वर, नासारोग, कठरोग, त्रिदोष यांचा
नाशक आहे.--भा. प्र. भोजनाचे पूर्वी सवन, केला असतां पित्तका-
रक, दाहकारक, सखिग्ध, मलावषरंभक; आणि आंव, त्रिदोष, कफ,
वातरोग यांचा नाशक आहे.-ध.नि. स्वरकारक, हृद्य, काष्ठशाद्वेकारक;
आणि दंतशूल, उदावर्त, पीनस, कफक्षय, श्वास, व्रण, नेत्ररोग यांचा
नाशक आहे.--के. नि. तसंच रूक्ष, दाहकारक आहे. वाळलेला
मुळा --शाषहारक, आणि त्रिदोषनाशक आहे.--- याचीं फुलें कफ-
पित्तताशक आहेत. याचीं फळं वातकफनाशक आहेत.

२९० चाणाक्यमूलक. ( थोर मुळा. )-ग्राही, तिखट, रुचिका-
रक, अभिदीपक, जड, उष्ण; आणि कफ, वात, काभे, गुल्म यांचा
नाशक आहे.-- रा. नि.

२९१ ग्रृंजन. ( लालमुळा. ) - तिखट, उष्ण, रुचिकारक, अमि-
दीपक, हृद्य; आणि कफ, वात, दुर्ग, गुल्म यांचा नाशक आहे.- रा.नि.

२९२ पिंडभूळक. ( वाटोळा मुळा. ) - तिखट, उप्ण; आण
वातगृल्मनाशक आहे. .

१ जो वायु गुदाचे ठायीं राहून मलाला बाहेर पडू देत नाहीं तो.

ण्‌० निघंटशिरामणि-गुणदोष- प्रकरण.

२९३ गाजेर. ( गाजर. ) -मधुर, रुच्य, थोडें तिखट; आणि
कफ, पोटफुगी, क्वमि, शूल, दाह, पित्त, तृषा यांचें नाशक आहे. ---
रा.नि. पाककाळीं तीक्ष्ण, उष्ण, दाहकारक, अम्निदीपक, हृद्य, ग्राही,
रूक्ष, वीर्यकारक, रुचिदायक; आणि रक्तापेत्त, नेत्ररोग, मुळव्याध,
संग्रहणी, वात, कफ, कामि यांचं नाशक आहे. -के. नि. शीतळ
आहे. -दर. नि. रक्तार्श ( रक्ती मुळव्याध ) नाशक आहे.--म. नि.

२९४ शिग्रु. ( पिवळा शेवगा. )-तिखट, कडू, उष्ण, तीक्ष्ण,
मुखजाड्यहारक, रुचिकारक, अभिदीपक; आणि वात, कफ, त्रण-
रोग यांचा नाशक आहे. -रा. नि. वात, कामे, प्रीहा, विद्रवि( गळू )-
विष, आंव, गुल्म यांचा नाशक आहे.- ध. नि. पाककाळीं तिखट,
रूक्ष, ग्राही, वीर्यवर्धक, हृद्य, चक्षुष्य, रक्तपित्ताला कोपविणारं; आणि
कफ, वात, सुज, मेदाराग, गंडमाठा, अपची यांचा नाशक आहे.
याची फुले-ग्राही, तुरट; आणि वाताला कोपविणारीं आहेत. याचें
बीज,-ताश्ण, चक्षुष्य, उष्ण, मधुर आहे -के. नि. उदररोंगनाशक
आहे. --द. नि. यांच्या दुंगा-कफ, पित्त, शूल, कुष्ठ, क्षय, श्वास
यांच्या नाशक आहित

२९५ शोभांजन, ( काळा शेवगा. )-तीक्ष्ण, तिखट, मधुर,
उष्ण, पिच्छळ ( बुळबुळीत ), चक्षण्य, रुचिकारक; आणि जंतु,
वात, शूल यांचा नाशक आहे.-रा, नि.

२९६ अेतशिग्न, ( पांढरा शेवगा. ) रुचिकारक, अभिदीपक,
तिखट, तीक्ष्ण, उष्ण; आणि सूज, वात, अंगव्यथा यांचा नाशक
आहे.- रा, नि,

२९७ रक्तशिय्र. ( रक्तशेवगा. )- अत्यंत वीर्यवानू, मधुर, रसा-
यन; आणि सूज, पोटफुगी, वात, पित्त, कफ यांचा नाशक आहे.---
रा. नि. शेवग्याची पाने--रुचिकारक, तिखट, उष्ण, अभिदीपन,
पाचक; आणि कफ, वात, कामे यांचीं नाशक आहेत.--ध. नि.

थो कर ८ ट्‌
आषधा-गुणदाष, ष्र

२९८ वंश. ( वेळू. )--आंबट, तुरट, किंचित्‌ कडू, थंड; आणि
मञ्रकृच्छू, प्रमह, मूळव्याध, पित्त, दाह, रक्तदोष यांचा नाशक
आहे.--रा. नि.

२९९ रभ्रवंश, ( पोकळ वेळू. ) --- अग्निदीपक, रुचिकारक,
पाचक, हृद्य; आणि अजीणं, गुल्म, शूल यांचा नाशक आहे.

३०० वंशांकुर, ( वेळचे अंकुर )--- तिखट, कडू, आंबट, तुरट,
लघू, शीतळ, रुचिकारक; आणि रक्तपित्त, दाह, मत्रकृज्छू यांचे
नाशक आहेत.- रा. नि. बस्तिशुद्धिकर, मलभदक; आणि कफ,
रक्तपित्त, कृष्ठ, सूज, व्रज, बहुमञरोग, कफ यांचे नाशक आहेत.

३०१ वेत्र ( थोर वेत. )--शीतळ, तुरट; आणि भूतबाधा १
पित्त यांचा नाशक आहे.- रा. नि.

३०२ माकेंदी. ( माईणमूळ. )--- तिखट, कडू, मधुर, अभिदी-
पक, रुचिकारक, किवितू वातुळ, पथ्य; आणि पावसाळ्यांत अहितका-
रक आहे.-रा, नि.

३०२ शोळी. ( रानहळद सोली. )--तिखट, मद्कर, रुचिका-

6

रऊ; कड; आ.- अभिदीपक आह.-रा, नि.

२०४ शंगाटक, ( शिंगाडे. )--सारक, लघु, वृष्य, रुषिकारक,
मञ्रकारक; आणि रक्तापेत्त, पित, भ्रम, शाष, त्रिदोषज्वर यांच नाशक
आहित.--रा नि.

३०५ झंगाव्हा ( भंवरसाळी. ) -- तिखट, ऊष्ण, कडू, अग्ि-
दीपक, रुचिकारक आह.--रा. नि.

३०६ पेऊ. ( रान आलें. )-- तिखट, आंबट, रुचिकारक, जल-
कारक, अभिदीपक आहे.-रा. नि.

३०७ रसोन. ( पांढरा लसूण. )- आंबट, जड, उष्ण, रसायन;
तिखट, चिक्कण, बुळबुळित, बलकारक, वृष्य, भम्नास्थीला सांधणारा,

ा निघंटाशिरोमणि -गुणदोष-प्रकरण.

बुद्धिव्धक, स्वरकारक, कांतिवर्धक, जड, मधुर, तीक्ष्ण, चक्षण्य; आणि
कृफ, वात, अरुचि, कमे, हृद्रोग, सूज यांचा नाशक आहे.- रा. नि.
श्वासकारक आहे.-ध.नि, रक्ताप्ततिकारक आहे.-म. नि. पीनस,
खोकला यांचा नाशक आहे.-- ग. नि

३०८ महाकंद. ( ठाल लसूण. ) -मधर, तिखट आहे. याचा
देंठ तुरट, पानें कडु, आणि याचा गाभा खारट आहे. तसेंच हा हृ-
द्रोग, जीर्णज्वर, कारखतील शूल, मलबद्धता, गुल्म, अरुचि, मत्रक्ृच्छू,
सूजे, मुळव्याध, कुष्ठ, वात, जंतु, कफ यांचा नाशक आहे.-रा. नि.

३०९ पलांडु. ( पांढरा कांदा. )-तिखट, बलकर, जड, वृष्य,
रुचिकारक, चिक्कण; आणि कफ, पित्त, वांति यांचा नाशक आहे.--
रा, नि? वीयंकारक आहे. -म. नि. लसुणाप्रमाणं याचे गुण असून
कॅफकारक, जड, मधुर; आणि वातरक्त, पित्त, कृमि यांचा नाशक
आहे. -भा. म. क्षीर पलांडु, ( दुधासारखा पांढरा कांदा )--
वृष्य, मधुर, बुळबाळित आहे. -ध. नि. याचें बीज वातुळ, कमिना-
शक, शीतळ आहे.- द्र. नि. वृष्य, मोहकारक; आणि वातरोग, मूळ-
व्याध, कफ यांचा नाशक आहे. ---ग. नि.

११० राजपलांडु. ( तांबडा कांदा. ) ---थंड, अभिढीपक,
पुष्कळ निद्राकारक; आणि पित्त, कफ यांचा नाशक आहे. -रा. नि.

३११ सुरण. ( सूरण. ) तिखट, रुचिकारक, अभिदीपक; आणि
कामे, कक, वात, श्वास, खांकळा, वाते, मुळव्याध, शूळ, गृत्म,
एक्तदोष यांचा नाशक आहे. ---रा. नने. आमहारक आणि पाचक
आहे. --“ध. नि. निर्मळ, रूक्ष, मलावष्टभक तुरट; आणि कफ,
मूळव्याध यांचा नाशक आहे.-- के. नि. सर्व कंदशाकांत सूरण श्रेष्ठ
आहे. खरूज, रक्तपित्त, कृष्ठ रोगांत सेवन करणं हितावह नाहीं.
कंडकारक आहे.--भा. प.

औपषपधी-गुणदोष. ५३

११२ अरण्यसूरण. / रानसूरण. ) -रुचिकारक, तिखट, उष्ण;
आणि कृमि, गुल्म, शल, अरुचि यांचा नाशक आहे.-रा. नि.
पित्तकर, रुक्ष, हृद्य; आणि कफनाशक आहे.-- द्र. नि.

२१३ मुखाळु. ( गोराडू. )-मधुर, शीतळ, पित्तशामक, रुषिका-
रक, आणि वातकारक आहे.- रा. नि. दाह, शोष, तृषा, रक्तदाष
नाशक. आहे.- द्र. नि.

३१४ पिंडाळु. ( कनक. ) --- मधुर, शीतळ, वृष्य, तृतिका-
रक, जड; आणि मत्रकृच्छ, दाह, शोष, प्रमेह यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. पचण्यास कठिण आहे.-द्र. नि.

२१५ रक्तपिंडाळू. ( लाल राताळु. ) शीतळ, मधूर, आंबट,
वृष्य, जड, बलकर; आणि श्रम, पित्त, दाह यांचं नाशक आहे.-रा.नि.

३१६ कासालु, ( कासाळूं ) -पधुर, पथ्य, अभिदीपक; आणि
उग्रकंड, वात, कफ, अरुचि यांचें नाशक आहे. --रा.नि.

३१७ फोंडाळु. ( फांडाळ. )- तिखट, ऊप्ग, अभिदीपक; आणि
कफ, वांत यांचें नाशक आह-रा. नि

३१८ पानीयाळु. ( पाणअळूं. ) -तृप्तिकारक आणि त्रिदोषना-
शक आहे.- रा. नि.

३१९ नीलाळु. ( काळें अळं. ) - मधुर, शीतळ; आणि श्रम,
दाह यांचें नाशक आहे.-रा. नि.

३२० महिपीकंद. ( महिषीकंद. ) ---तिखट, उष्ण, रुचिकारक,
महासिद्धिदायक; आणि कफ, वात, मुखजाड्य यांचा नाशक आहे.-
रा, नि. .

३२१ हस्तिकंद. ( हस्तिकंदू. ) - तिखट, कडू; आणि कफ,
वात, न्वग्रोग, श्रम, कुष्ठ, विष, विसर्प यांचा नाशक आहे. -रा. नि.

३२२ कोलकेंद.- ( कोलकांदा. ) तिखट, उष्ण; आणि विष,
वांति, कामे यांचा नाशक आहे.-रा. नि.

"ठं निघेटदिरोमणि -गुणदोष प्रकरण.

२२२३ वाराही ( डकरकंद. ) - कडू, तिखट, वृष्य, बलकर,
रसायन; आणि विष, पित्त, कफ, कृष्ठ, प्रमेह, क्लांमे यांचा नाशक
आहे.--रा. नि. वात, कफर्‍यांचा नाशक आहे. -द्र. नि. मधूर आणि
वीर्यवर्धक आहे.- म. नि. उष्ण; आणि मृत्ररोंगनाशक आहे.-ग. नि.

२२४ विष्णकंंद.--- मधूर, थंड, रुचिकर, तृभिदायक; आणि
पित्त, दाह, सूज यांचा नाशक आहे -रा* नि.

२२५ धरणीकंद, ( धरणीकंद. ) --- मधुर; आणि कफ, पित्त,
मुखरांग, कंडू, कुष्ठ यांचा नाशक आहे.- रा. नि.

३२९६ नाकुळी, ( मुगूसकांदा. )- २९७ गेधनाकुळी. ( सुगंधमुं-
गसकांदा ) - कडू, तिखट, उण्ण; आणि त्रिदोष व अनक प्रकारचीं
विषं यांचा नाशक आहे.- रा. नि. त्रणाला भरून आणगारा; आणि
कृमि, विंचू व सर्पादिकांचें विषयांचा नाशक आहे.- धे. नि. सात
प्रकारच्या लतांचा नाशक आहे.-- के. नि.

३२७ माळाकंद. ( मालाकंदू. ) - अभिदीपक, तीक्ष्ण; आगि
गंडमाला, गुल्म, वात, कफ यांचा नाशक आह.- रा. नि.

३२९८ विदारीकंद. ( भूडकोडळा. ) - मधूर, शीत, जड,
चिक्कण, बलकर, वीयवधक, कफकर; आणि रक्तपिचनाशक आहे.-
रा. नि. वातनाशक आहे.- ध. नि. सरकारक आहे.- के. नि.
कांविकर, दुग्ववधक आहे.- द्र. नि. वांति, रक्तदाष, दात यांचा
नाशक आहे.- प. नि.

३२९ क्षीरविदारी. ( श्वेत भुडकाहळा, ) - मधुर, अंब्षर, तृरट,
कडू; आणि पित्त, शूल, मूत्रप्रमेह यांचा नाशक आहे.- रा. नि.
श्वेतभूईकोहळा दोन प्रकारचा आहे. एक बीन देठाचा आणि दुसरा
देंठाचा. बीन दंठाचा, रोगाला हरण करणारा असून, दृंठाचा शरीराची
जरा दूर करणारा आहे.

औषधी- गुणदोष. ५५

२२३० झ्ाल्मळीकंद, ( सांवरीकंद. )---मधुर, थंड; आणि मलज-
द्धता, पित्त, दाह, शोष, संताप यांचा नाशक आह. ---रा. नि.

३२१ चेंडालकंद, ( चंडालकंद. ) -मधृर, रसायन; आणि कफ,
पित्त, रक्तदोष, विष, भूतबाथा यांचा नाशक आहे. -रा. नि.

३२२ तेळकंद. ( तेल्याकंद. )-लोहाचं द्रावण करणारा, तिखट,
उष्ण, पारदृर्बेथक, देहाची शुद्धि करणारा; आणि विष, वात, अपस्मार,
सूज यांचा नाशक आहे. -रा. नि. याचीं पार्न कग्हरीच्या पाना-
सारखीं असून त्यांवर तिळाप्रमाण बिंडू अततात, व हा ज्या जामे-
नींत असतो ती जमीन तळकट झालेली असते.

२३३२३ त्रिपर्णाकिदू- ( त्रिपर्णकिड. )- मदुर, थंड; आणिदमा,
खोकला, रज, पित्त, विष यांचा नाशक आह.-रा, नि.

३२४ ळक्ष्मणाकंद, ( लक्ष्मणाकंडू. ) - मधूर, शीतळ, रसायन,
बलकर; आणि वघ्यादाष, त्रिदोष यांचा नाशक आहे.-रा, नि, रूक्ष,
वृष्य, थंड; आणि पित्त, वात यांबरा नाशक आहे.- क. नि.

३१५ हस्तजोडिका. ( हातजोडी. ) - वशकारक, आणि पार-
दृबंधक आहे.- रा, नि.

३३६ मुसळीकंद, ( काळी मुसळी. ) -मधूर, शीतल, वृष्य, पृर्टि-
दायक, बलप्रदू, बुळजुळित, कफकारक; आणि पित्त, दाह, भ्रम यांची
नाशक आहे. --मुसली दान प्रकारची आह. पांढरी व काळी.
पांढरी गणांनीं कमी असुन काळी रसायन ( शरीराची जरा दूर कर-
णारी ) आहे. -रा. नि. मूळव्याध आणि वात यांची नाशक
आहे.-क. नि.

३३७ गुच्छकंद. ( गृच्छकद. ) - मधुर, शीतळ, वृष्य, तृप्तिका-
रक; आणि दाहनाशक आहे -श. नि.

२३३८ वास्तुक, ( चाकवत. ) -मधुर, शीत, खारट, स्वच्छ,

५६ निघंटाशरोमणि-गुणदोष- प्रकरण.

रुचिकारक, मलमूत्रादिकांची शुद्धि करणारा; आणि त्रिदोष, ज्वर,
मूळत्याध यांचा नाशक आहे. - रा. नि. . पाचक, हृद्य, सारक,
बुद्धिवर्धक, अभिदीपक, बलकारक, वीर्यवर्धक: आणि रक्तपित्त,कमि, ऐरीहा,
उदावर्त यांचा नाशक आहे.--के. नि.

३३९ चक्र. ( चुका. ) - आंबट, लघु, उष्ण, रुचिकारक, अगि-
दीपक, पथ्य, किंचित्‌ पित्तक्रारक; आणि वातगृल्मनाशक आहे.-
रा. नि.

२४० चिठ्ठिका,- ( रक्तचील, चंदनबटवा. ) - चील गुणाने
चाकवताप्रमाणें असून खारट, पथ्य, रुचिकारक; आणि कफ, पित्त,
प्रमेह, मूत्केच्छू यांची नाशक आहे.-रा. नि.

३४१ श्वेतचिळी, ( पांढरी चील. ) -मधुर, खारट, थंड, त्रिदो-
षशामक, पथ्य; आणि ज्वरनाशक आहे. -रा, नि.

३४२ शुनकचिठी.( कृचतरचील. ) - तिखट, तीक्ष्ग; आणि

कंडू, व्रण यांची नाशक आह. - रा. नि.

२७४२ शिग्रपत्रशाक. ( शेवग्याच्या पानांची भाजी. ) -- रुचि-
कारक, तिखट, उष्ण, अभिदीपक, पथ्य, पाचक्र; आणि वात, कफ,
कृमि यांची नाशक आहे.- रा, नि.

३४४ पालक्य, (पालख.)- किंचित्‌ तिखट, मधुर, पथ्य, शीतळ,
ग्राही, तृप्तिकारक; आणि रक्तापेत्तनाशक आहे.- रा. नि.

३४५ राजगिरा, ( राजगिरा. ) - रुचिकारक, शीतळ; आणि
पित्तशामक आहे. थार राजगिरा आंते शीतळ, आणि रुचिकारक
आहे.- रा. नि.

३४६ उपोदकी. ( थोर मयाळ, ) -तृरट, उष्ण, मलबद्धक,
कफकारक, तिखट, मधुर, रुचिकारक; आणि निद्रा व आलस्य यांना
करणारी आहे.-रा. ने. शीतळ, वीयकारक आहे. "ष्ट: ने प्रमेह-
नाशक आहे.- ग. ने.

ओषधी -गुणदोष. ५७

३४७ ध्ुट्रोपोदकी. ( लहान मयाळ. )-- लहान मयाळ ही गुणांनी
थोर मयाळीसारखीच आहे.- रा. नि.

३४८ वनजोपोदकी. ( रान मयाळ. )-- कडू, तिखट, उष्ण
आणि रुचिकारक आहे.-रा. नि.

२४९ मूळपोती. ( मळ्यांतील मयाळ.)- त्रिदोषशामक, वृष्य, ब-
लकर, लघ, पुटिकारक, रुचिकर आणि अधिर्दीपक आहे.--
रा. नि.

२५० कुणंजर, ( कुंजीर. )--मधुर, रुचिकर, अमिदीपक, किं-
चित्‌ तरट, संग्राही, लघ; आणि त्रिदाष, कफ, पित्त यांचा नाशक
आह.--रा, नि.

३५१ कोसुंभशाक, ( करडईची भाजी. )--मधुर, तिखट,
उष्ण, नेत्रांना अहितावह, रुचिकारक, अभिर्दीपक; आणि मलमूत्रदोष,
मद॒ यांची नाशक आहे.--रा. नि.

३५२ शतपएप्पादळ, ( शपूची भाजी. )-उष्ण, मधुर, अभ्निदीपक,
पथ्यकर, पित्तकारक, रुचिदायक; आणि गुल्म, शूल, वात यांचा
नाशक आहे.-- रा. नि.

३५३ तंडुळीयपत्र. ( तांदुळजा. )-शीतळ, ग्राही, मधुर, रुचि-
दायक; आणि मुळव्याध, रक्तपित्त, विष, खोकला, दाह, शोष यांचा
नाशक आहे.--रा, नि,

३५४ राजिकापत्र, ( मोहरीची भाजी. )--तिखट, उष्ण,
मधुर, अभ्िदीपक; आणि कामि, वात, कक, केठरोग यांची नाशक
आहे.-रा, नि.

३१५ सापेपपत्र. ( शिरस व पानांची भाजी. ) --अतिउष्ण,
दाहकारक, तिखट, मधुर, वीर्यहारक, रुचिकारक आहे. -रा. नि.

३५६ चांगेरीशाक, ( आंबवंतीची भाजी. )- आते उष्ण, तिखट,

टू

ष्ट निघटशिरोमणि-गुणदोप-प्रकरण.

रुचिकर, पाचक, अग्निदीपक; आणि कफ, बात, मळव्याध, संग्रहणी,
अतिसार यांची नाशक आहे.--रा. नि.

५७ श्ेत्रजाथोळी, ( शेतांतील. घोळ. )-खारर, रुषिकर,
आंबट; आणि वात, कफ यांची नाशक आहे-रा. नि

२५८ जआारागध, ( मळ्यांतील पाळ. )-आंबट, र्त.
रुचिकारक; आणि वातनाशक आहे.-रा

२५६ शण योशळिका, ( विलवाळ. )-पित्तकारक आणि जाण-
ज्वरनाशदा आड.-रा. वि.

२ ि
स्प

(र प य त्या री भे 2 106
३६० जोर याक. ( यावशाक. ) मधूर, भातूयवक, बस्तशा-
हॅ ली
व लक णे का य ४, द्य वि नहा पू ी न 120)
र क ी द्‌ ठत <याि
धद ए॥-.2107 ञ:! सि वी दळलकर, प! नृ, वबालव र्व; पा १1
ग दण. णार “०४ २:
जिदाप नाय आह... जि.
ऱ कः टे वर र कोत 4 भू ह
1000000000... ॥ णी पिस्ता साक्रित पण दयु.
व: 0.0 00 हर .. वक न्न क, ध्य
व अ कतवा काची क डील कशी कती त प्या
र नि क. मयी ७ नि डा ७00. ९७७५1 1 १ गभ
|) “ ् रश
हः.
ऱ् 7 द द र
याचा नारा 1१) 5१०2 न्या प लं
७ य क क भी शि पला याया एता
२ टी व्ह टी ' ५ र र ऱट ध्य ) प सं |
शः |
>> लारा ग्वा न, ऱ्या पी ऱ् ; ४७1 नन्दा ५०१८ --07>
-: द्‌ च दट शे रक ) ऱ्ऱ् श र पाट ह । व्‌ १ *| 1. ल्क | त च: ए््त्ां र

आणि वण, कक, अभिमांच, गुन्म, हीट, शूल यांच्या नाडाक आहेते.--
रा. नि.

६४ फंजिका, जीवदी, पथा, तझारि, चुक, ( फांज, हर-
णदाडी, भारंग, नरवल, चाच. ) - ग्राही, अभिदीपक, रुथिकर;
आणि वातनाशक आदत. --रा* नि»

२६५ फंजादिशाक,- (फांज वभरे भाज्या. ) -अभिर्दापक, पा-
चक, रुचिकर, बलकर, कांतिकर, पथ्यकर, ग्राही, वायवर्धक, सुखकर,
आणि त्रिदाषनाशक आहे.-- रा. नि. |

१६६ कष्मांडी, ( ३!इळा. )--मलमूत्रकारक, तृषाशामक, कृ-
शत्व आ&ल्यास पुष्टिपरद, वृष्य, मधुर, बलकर; आणि मृत्रापात, प्रमेह,

औषधी -गुणदोष. (९

मञ्रकृ, मूतखडा, अरुवि, पित्त यांचा नाशक आहे.-णरा*नि०
हृद्य, बस्तिशद्धिकारक; आणि वात, पित्त, ( एगविभ्रभ यांचा नाशक
आहे.--'त. नि. रूक्ष: आणि कफवातनाशक आहे.--क्रे, नि, रक्त-
पित्त आणि वात यांवा नाराक आह.

१६३ गारप्षतदी, ( थार अाळा दथ्या नबापळ

ळ्‌ रर ८ ० हल ७7५०३ >. २ न न लु "० दष्टा टा | री ७24.
शातळ, जेड, रसावकानक, तपकारद, बढकर, वासडमक
हीर हि हार

आणि पित्तवाशज आ.-शा. नि

न १ /9 “हाः ह. "क
र शा, ८: कत ण १० 9 १११काटा ह व लाइन डा य
२८८ दुन्यदडे 1 भा 1. व पप्या गलत,
क क व 9
चर्ण्य यन टातरट 1; ऱृ यण] चव त्य द टश ल वीच्या लकी विन अ भभ हाती
र र > > ऱ्भ ६ आ, ह 07) ]। |) क - ळे | सवल
८. ३४ 2८9 ४७१७ 0 िन्क डर 2. (४. 00-00. हिया ४५१,८ ("१७%
0 र 8 ट्‌ ,
> नणश ५. ् शन शप "याय या -.*; क मच्ाक ऱ्म क्ट
१. रत दत व... ण ८. क ९७०) त ता. ७ का
शा.
र जा) ०.
चि "१. र 30 ६८९ ती
ट्‌ /** प र्म क
णो "नत गर षि ग डो व ७ - ९ 1 राक 70
अ, क) 1, 4 »* | िकाडर
र प्न शी
क कऱे ”* ची
लाा- 1.1 2 | प र. "४ ऱ त दकत .... ग
- गू ७० ४? ५, ४, -. | ( ) £ ९२ - ०. २४१ द १९ ग >
क्ट (च १ १ त द... १. आ कां ०20024 क ऱ्द्या ण र
ह कल म. रि डा आ कि धं *.) कय र्ण क टी,
प द १ चट । 1 शिजासी शु
व ड् क
तजर 01.2 0 का न धप त
ह ।
णत 0४ 17 ] । 0000011.)
र्ड 1 ले थर य ग्या 17102 टक, ग्र | ह चि
| ७ ००७ य ७1. क. ता ५0 १ क ८000000001
क ध्‌ क
ए०0 २ २ का. ४५11.) | 11 व्य 27 एना न्य र! ए ५... एत ह
प्रद: -्् ४-३: २: रट ८ १ त 1: र त कक की
हर टू “५ १ क का कग
र डं मकर की "काण "०७१३ 7 - 2 0४ डा गी ० ५ दु
ण» २७. त्‌ टना. त ह. १ व्यकया कळ
१! (000). 22३ शक्र ग 0. 2 *- शू की) रि 4१. ६ ४-
(4 शै
3 श्‌ श्र चो "१" ७
4०७ । क 1 शॉ ५७०९५४५! १०५ ० हट ह; ज्य | पकी 0 “जत 8 ] प्रा प न्हा । शह) ्ः क ह म व्र 1 तु
क तु २0. या ह ये. हातान (६. र. आ अह 1 १ ६- कट प
१०७१ कारणच शकि ॥ ९७. ॥ णा त ९१ शव
ह क; तुळ “५
टा १ पण ण. (7 ऱ ह सः] पयणा वा सा. फर जि डी दश. सय इया ] वा...
(1.९७ रत र, ४४॥ १ यि कि शि ही.» (३ ५१: । ह 10
र, भे र र
हर क
माता जाट पर, पु
| | शि ५ 1: १ "७ ग पि १.
(७ की ल... 2 क्य ी
व य कना ल बर ३ डो कता ऱ्ा ह. ४7१” शर “किर 10,007");
अह ६ च 1 ककमी अक खि...” ह टी कलेत शि र
रक कत 0... 0 तत्वत 0

व दाते सांस करणार; दयुण, कामकारक; आंध त्रजाली भरून
आणणारं आह.--रा वि. ज्वशचे अभी हितकारक आ. -प. नि.
जड आणि कफकर आहे.-के लि. वातनाशक आहे..-ठ. नि. शातळ,
शभ्िदीपक; आणि पित्त, श्वास, ज्वर यांच नाशक आढे. -र्‍म. जि.

६० निघंटशिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

२३७३ स्वादुपटोळी, ( पडवळ. ) -मधुर, रुचिकारक, बलपुटि-
कारक, पथ्यकर, अभिदीपक, पाचक; आणि पित्त, ज्वर यांचे नाशक
आहे. पडवळाचें पान पित्तनाशक, देंठ कफनाशक, फळ त्रिदोषनाशक
आणि मूळ रेचक आहे. -- रा? नि० त्रिदोषनाशक
आहे.-- ध. नि, हृद्य, सारक, उष्ण; आणि कफ, पित्त, कंडू, दाह,
तृषा, फोड, कुष्ठ, ज्वर, रक्तदोष यांचें नाशक आहे.- के. नि,

३७४ दधिपष्यी. ( गाडी कहिरी. )--- मधुर, तिखट, शीतळ,
जड, वातुळ, रुचिकर; आणि संताप, पित्त यांची नाशक आहे.--
रा, नि, वातपित्तताशक आहे.- द्र. नि. उ"ण, वीर्यकारक, अग्नि-
वर्धक, बलकर, मलकारक; आणि वात, कफ, पित्त यांची नाशक
आहे.- भा. प्र,

१७५ खडुशिंबी, ( खरसंबळ. )- मधुर, तुरट, शीतळ, रुचि-
कर, अग्निदीपक; आणि कफ, पित्त, म्रणरोंग यांची नाशक आहे.-
रा. नि. बलकर, कफकर; आणि वात, कफ, दाह, यांवरी नाशक
आहे.- के. नि. कफवातनाशक आह.- द्र. नि.

३७५६ कारवी. ( कारली. )-- कडू, उष्ण, अधिदीपक
आणि कृफ, वात, अरोधक, रक्तदोष यांची नाशक आहे-रा. नि
कामलानाशक आहे.- म. नि. अवष्य; आणि वात, रक्तपित्त, काभे
पांड, मण, कास, श्वास, प्रमह, कृष्ठ, पोटफुगी, ज्वर यांची नाशक
आहे.- के. नि.

३७७ ककोटकी. ( कर्टोली. )- तिखट, कडू, उष्ण, अभिदीपक,
रुचिकर; आणि विष. वात. पितत यांची नाशक _.आहे.-- रा. नि.
कफ, विष, द्रिदाष यांचा नाशक आहे. कंद, मस्तकशूलनाशक आहे.
ध. नि. किलासकृष्ठ, चिज्रकष्ठ यांची नाशक आहे.- के. नि. उधकी-
ची नाशक आह.- म. नि. श्वास, कास, ज्वर यांची नाशक आह.-
भा. म.

औषधी-गुणदोष. द्र

३७८ स्वादुतुंडिका. (गोड तांडली.)- मधुर, शीतळ, रम्य; आणि
पित्त, श्वास, कफ, रक्तज्वर, खोकला यांची नाशक आहे.- रा. नि.
वातुळ, कफकारक, संग्राही, पाककाळीं तिखट, वातकारक, पोटफ॒गीस
उप्तन्न करणारी, मलबद्धकारक; आणि क्षय, सूज, कामला, रक्तापेत्त
यांची नाशक आह.- के. नि. रक्तपित्त, सज, पांडु यांची नाशक
आह.- ध. नि. इचं फल बुद्धिनाशक, दुग्वव्धक आदे. इचे मळ
वीर्यप्रद, शीतळ; आणि प्रमेहनाशक. आहे.-द्र. र. 9,/.नाशक आहे.-
म. नि. वांतिहाक आहे-ग. नि

३७९ निष्पावी. (थारवेवडा. ) ळघुनिष्याका ( लघृ घेवडा. )-
तुरट, मधुर, सारक, कठशुद्धिकर, बद्भवथक, अभझडीपक, रुचिकारक,
संग्राही, समवीर्य, आणि दुसरा ग॒गांनी किंचित्‌ श्र आहे.-- रा. नि.
कफपित्तनाशक आहे. - द्र. नि.

३८० वार्ताकी. ( वांगं. )- तिखट, रुचिकारक, मधुर, बलकर,
पशिकर, हृद्य, जड, वातकारक; आणि पित्तनाशक आह.-रा. नि.मधर
उष्ग, तीक्ष्ण, पाककाळीं तिखट, अभिदपक; वीयवधक, आणि कफवा-
तनाशक आह.- ध. वि. ज्वर, खाकला, कृमि यांचं नाशक आई. पि-
कलेलं पितिकरारक आढ. कांबळ पित्तककनाशक अडे.--के. नि.
वांगं पित्तकारक असुन विस्तवावर भाजलं असतां तं हलके, अभिरी-
पक; आणि कफ, भदारांग, वात, आंव यांचे नाक आहे. तगंव
मीठ व तेल यांत पचन केलं असतां जड आणि चिक आप.-भा प

३८१ डंगरी. ( तांबडा भायळा. ) --शीनळ, रुभिकारक,
तृधतिकारक, मदकर; आणि दाह, रणात, शोप, उडत, मत्रावरोध,
यांचा नाशक आ<.--रा. बि.

३८९ पड्भुजा. ( खरबूज. )-तुमकारक, वष्य, पुथदावक,
मृत्रशुद्धिकारक, वीयंवाद्विकर, कफकारक; आणि श्रम, दाढ, विष,
पित्त, उन्पाद यांचें नाशक अ.-रा. नि. कोएशद्वियारक, बल-

६२ निघटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

कर, जड, चिक्कण, मधर, शीतळ; आणि पित्त, वात यांचें 'नाशक
आहे.-- म. नि.

३८३ केटी. ( कांकडी. )-मधुर, शीतळ; कफपित्तहारक
आहे. पिकलेली कांकडी-रकदोषक!रक, बहुमञकारक, रुचिकर;
आणि मत्रावरोध, मूतखडा, पित्त, वात, दाह, कफ यांची नाशक
आहे.---रा. नि. पिकली कांकडी-पित्तका, अधिवर्धक; आणि
तृषा, श्रम, दाह यांची ::शक आहे.--के. ति.

पतव” / ऱ्य ० ब ण्य ज़
३८४ अधसी. ( हवस. )--मधर, रुचिकर, शीतळ, जड,
कय यी गा 2 नती» «टी. क
मञजका*्वा; अण सन, पन, ठा, दात यज नान, अल.-णणा
ग त्यात त ह हरदा क ती शा. कार, साप,
"--ाऱ क आ कक भं क: "० "वल “५” ग न्न रहा ही च
मुत्राच्छ, मजवर याथ नाकी भाहे-णय. च. बेकार
र
आह.-णाद्र नि
ट्रे | हु. प हत वः "गटा -- भिला ण -:
२८'५ ४४५९ नाहालळ वाळा. ] "तिळ, नरर, साव-
- प मित मक व क च्य र हदली ी
कारक, वाताला कातविणार, आजि पत, मवराग, स्तक, आलाय

यांचे नाशक साहे. रा. वि. मठनदस, क्‍िडिबकाणा, डाोऊंत
हितावड, मतकर; आणि रथापेतनाशक आह.. पिटले वाळूक-
कफकारक, हृया आणि अभ्रिदीपक आहे.- क. नि
३८६ वाळकी. ( शेतांतील लहान वाळक. ) मधुर, शीतळ.
हृद्य, खाळळा व (पिनस यांत उत्प्न करणारं, रांवकारक; आणि
टफुगी, श्रम, पित्त यांचे नाशक आह.-ऱरा. नि
३८७ चिभिरा. ( झंदाड, चिभड, )--कांवळे-कड़ , किंचित
आंबट, मढकर, आग्रेदीपक, शष्क, रूक्ष, साचिकर; आणि कफ, वाते
अरुच, जडत्व यांचं नाशक आहे.-रा. नि. मलभदक, आणि काम,
कंड, ज्वर यांचं नाशक आहे.-ग. नि. रूक्ष, जड, ४॥तळ' ग्राही,
मलावष्टंभकर, वाताला कोपविणारे, नेत्रांस अहितकर; आणि कफ,
पित्त यांचं नाशक आहे. पिकलेले उष्ण, आणि पित्तकर आहे.-के. नि.

औओषधो - गुणदोष, ६३

३८८ मृगाक्षी. ( शंदणी. )---तिखट, कडू, पाककाळीं आंबट,
पित्तकर, अग्निदीपक, रुचिकर; आणि वात, पीनस यांची नाशक
आहे.-रा. नि. ज्ीतळ आह.--के. नि. अभ्निदीपकआहे.--म नि

३८९ चीनाककोटी. ( टरकाकडी. )-रुचिकर, शीतळ, मधर,
तृप्रिकर, हय; आणि पित्त, दाह, शोष यांची नाशक आह.-रा. नि.
वातकफकर आहे.-के. नि.

३९० शशांडुळी ( शशांडुटी. ) कडू, तिखट, आंबर, पाकका-
ळीं आंबट, अग्निदीपक रुचिकर, जड, मधुर; आणि दाहकारक
आह.- रा. नि

३९१ कट£ंची. ( कडवंची. ) तिखर, कडू, वातरक्तकारक,
रुचिकर, अग्निदीपक; आणि पथ्य आहे. -रा. नि

२९२ धुरझारळीकेद ( कडवचीकंद. ) “ मलशुद्धिकर, गभाचा
खाव करणारा, आणि मळव्याध, यानदाष, विष यांचा नाशक
आहे.- रॉ. नि.

६, शाल्मल्ल्या हिवा,

३१९३ शाश्मल. ( कंदगावर )-- वळडळित, त्य, बढकर
मधूर, शीतळ, त्रर, लघू, विक्षण आणि वार्य व कफ यांस वाढवि-
णारी आहे. सावरीचा रस- सावरीच्या गणाममार्णचे असून ग्राह
( आपि प्रदीप्त करून आमादिकाला पचन करणारं आषध ), तु
आणि कफनाडक आहे. फुलाचे व फळाचेही £*च गण आहेत.-
राजनि. रसायनश्रेष्ठ, धातुवर्धक आणि रक्तापेनः राक आहि. इचे
फळ ग्राही आणि पित्तमाशक आहे.- म. नि. इचं फूल कफापित्त-
नाशक आणि वातुळ आहे.- के. नि. योनिदोषनाशक आहे.- ग.नि.

३९४ मोचरस. ( सावरीचा डिंक )- तुरट, कफवातनाशक;
बल, धारणाशक्ि, वर्ण, वीर्य, पुष्टि व सिद्धि यांस देणारा, आणि
आयुष्यवद्धिकर असा आहे.- रा. नि. शिग्ध आणि प्रवाहिका;

९४ निघंटशिरोमणि -गुणदोष- प्रकरण.

अतिसार, आंव, कफ, पित्त यांचा नाशक आहे.- के. नि. रक्तापत्त
आणि दाह यांचा नाशक आहे.- म. नि.

३९५ रक्तरोहितक. ( रक्तरोहिडा ) श्वेतरोहितक. ( श्वेतरो-
हिडा )- तिखट, चिक्कण, तुरट, शीतल आणि कामे, छीहा, त्रण,
रक्तरोग व नेत्रराग यांचा नाशक आहे.- रा. नि. यकृतूनाशक आहे.-
ध. नि. सारक, उष्ण; आणि वात, कफ, गृल्म, विष, मदोरोग; आणि
मलजद्धत्व, कणरोग यांचा नाशक आहे.-के, नि.

३९६ एकवीर. ( एकवीर, कांटे असाणा. )-उष्ण, तिखट; आ-
णि कळा, गृधसी, कंबर व पाठ या ठिकाणचा शूल, पक्षघात यांचा
नाशक आहे.

३९७ पारिभद्र. ( पांगारा ) - तिखट, उष्ण, रोचक, अभिदी-
परक, पथ्य; आणि कफवातनाशक आहे. - रा. नि. सूज, पांडु,
कृमि, मद॒ यांचा नाशक आहे. -म. नि. याचीं फुलें- पित्तरोग
आणि कर्णराग यांचीं नाशक आहेत. - भा. प्र. व्रण, सूज, कफ,
पित्त यांचीं नाशक आहत.--ग. नि.

३९८ खदिर. ( खर. ) -रसकाळीं कडू, शीतळ, पाचक; आणि
पित्त, कफ, कृष्ठरोग, कांस व सूज यांचा नाशक आहे.

२९९ श्वेतखदिर. ( पांढरा खर ) -कड, तुरट, तिखट, उष्ण;
आणि कंडू, कृष्ठ, कफ, वात, व्रण यांचा नाशक आहे.-रा नि.
शीतपित्त, कफ, रक्तदोष; यांचा नाशक आहे. --- ध. नि. शीतळ
आणि कफ, पित्त, श्वतकुष्ठ, कृमि, सूज, प्रमेह, भेदोरोग, कास,
अरुचि, पांडुरोग यांचा नाशक आहे.-- के. नि. प्रमेह, सूज, आंव,
रक्तापेत्त यांचा नाशक आहे.--म. नि.

४०० रक्तखदिर. ( तांबडा खेर )- तिखट, उष्ण, तुरट, जड,
कडू; आणि आमवात, वातरक्त, व्रण, भूतज्वर यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. थंड; कफ व रेत यांचे शोषण करणारा; आणि

औषधी-गुणदौष. दप

कष्ट, कंड. कृमि यांचा नाशक आहे.--ध. नि, दाह आणि
ज्वर यांचा नाशक आहे. खेराचा नार---मधुर, बलकर, वीर्यवृद्धिकर
आणि मुखरोगनाशक आहे.

४०१ विट्खदिर, ( शेण्या खेर. )---तिखट, उष्ण, कडू; आणि
रक्तवोष, त्रण, कंड, विष, विसप, ज्वर, कृष्ठ, उन्माद व भूत यांचा
नाशक आहे.-- रा. नि.

४०२ आरि, ( आराटी, वेल्या खैर. )--तुरट, तिखट, कडू; आणि
रक्तदाष, पित्त यांचा नाशक आहे.--रा. नि.

४०३ खदिरसार. ( काथ. )--तिखर, कड, उष्ण, रुषिकर,
अपिदीपक; आणि कफ, वात, व्रण, कंठराग यांचा नाशक आहे.--
रा. नि. निदोषनाशक आहे.-ऱद. र.

४०७४ शभी. ( थार शमी. )--रूक्ष, तुरट; आणि रक्तपित्त व
अतिसार यांची. नाशक आहे. इथे फळ---जड, गोड, कडु , उष्ण;
आणि केशनाशक आहे.-र्‍ऱशा. नि. शीतल आह.--द. र. लघ,
रवक; आणि कफ, कष, मुळब्याव, श्वास, कास, कांपे, भ्रम यांची

नाशक आढे --के. निं.

४०५ दुब्वुळ, ( बाथळ. )--तुररट, उष्ण; आणि कफ, कास,
क्ष, आंब, रक्तातिसार, पित्त, दाह यांची नाशक आहे.-- रा. नि
शीतल, मलभेदक; आणि कृष्ठ व कनिमाविष यांचा नाशक आहृ.--
रा. नि.

४०६ जालवळुळक. (लहान बाभळ, पुळई.)-रूक्ष, पित्तकर, तुरट,
उष्ण, दाटक7; आणि वातरोग, कफ यांची नाशक आहे.--रा. न.

४२७ अरिभेद. ( हिंवर. )-र्‍त्रट, उप्ण, कडू; आणि भूत-
नाथा, सर, अतिसार, काणरोग, विसर्प, विष यांचा नाशक आहे.--
रा. नि. डभि, वण, दांतांतील रक्त ग्रांचा नाशक आहे.--म, नि.
प्रमह, मदारोग यांचा नाशक आहे.--ग. नि. थंड आणि मुखरोग,

द 'निघंटशिरोभणि गुणदोष-प्रकरण.

रक्तविकार यांचा नाशक आहे.--ध. [नि. क्लामि, कंडू, बास्तरोग,
दुंतरोग यांचा नाशक आहे.-के. नि. दाहनाशक आहे.- द्र. र. ग्रह-
भीतिनाशक आहे.--भा. प्र.

४०८ पखोड, ( पाचोंदा वृक्ष, )- तिखट, हातांत बांधावयास
प्रशस्त आणि जौर्णज्वरनाशक आहे.--रा. नि. शीतापित्तनाशक
आहे.--द्र. र,

४०९ इंगुदी. ( हिंगणी. )-- मद्याप्रमाणे 'गंध येणारी, तिखट,
उष्ण, फेसाळ, लघ, रसायन; आणि कृमि, वात, कफ, वण यांची
चाशक भाहे.-रा. नि, ठृताविषनाशक आहे.-म. नि. पाककाळीं
तिखट आणि कृमि, श्वेतकृष्ठ, ग्रहजञाधा, विष, शळ यांची नाशक
आहे.-क्रे. नि. इचे फळ उष्ण आणि कफवातनाशक आहे.-भा. पर.

४१० करीर. ( नेपंती. )-पोट फुगविणारी, तुरट, तिखट, उष्ण,
कुफकारक; आणि श्वास, वात, अरुचि, शूल, वांति, खरूज, घण
यांची नाशक आहे.-रा. नि, कफनाशक आहे.-द्र, र. गृदांतील
मोडाची नाशक आहे.-ध. नि. तिखट, तीक्ष्ण, आणि कफ, मुळव्याध,
वात, विष, सूज, आम, मेदोरोंग यांची नाशक आहे. इचें फळ---
उष्ण, विकाशी ( सवमा संधिबंधन इत्यादिकांस शिथिल करणारी),
रूक्ष, संग्राही; आणि कफपित्तनाशक आहे.---क्रे. नि.

४११ स्नुही. ( सावर निवडुंग. )--उपष्ण आणि पित्त, दाह,
कुष्ठ, वात, प्रमह यांचा नाशक आहे. निवडुंगाचे दुध-वात, विष, पोट-
फुगी, गुल्म, उद्र याचें नाशक आहे.--रा. नि. वांतिव रेचन करणारें
आहे.-द्व* र. तिखट, कडू, तीक्ष्ण, अभिदीपक, जड, रुचिकर;आणि
बात, शूळ, आंव, कफ, उन्माद, अर्श, सूज, शोक, पांडुरोग, त्रण,
मेदोरोग, दूषीविष, अष्ठीला, मूतखडा यांचा नाशक आंहे.-म. नि.

४१२ त्रिधार. ( तिथारी निवडुंग. )--निवडुंगाप्रमाणेंच गुण
असून पारदाची सिद्धि देणारा आहे.

| ओषधी-गुणदोष. ६७

४१३ कंथारी, ( फणी निवडुंग. )-तिखट, कडू, उष्ण, अभिदी-
पक, रुचिकर; आणि कफ, वात सूज, रक्तदोष, ग्रंथिरोग यांचा
नाशक आहे. रा. नि.

४१४ श्वेतएरंड. ( पांढरा एरंड. )--तिखट, कडू, उष्ण, रसा-
यन; आणि वातरोग, कासराग यांचा नाशक आहे.---रा. नि. मधुर,
वृष्य, जड, रेचक आणि कुष्ठ, श्वास, कास, मूतखडा, गुल्म, फ्रीहा,
उद्र, वळ, मलबद्धता, कंबरदुखी, बस्तरोग, प्रमेह, शिरोरोग, अर्ष-
रोग ( पापण्यांचा रोग ) यांचा नाशक आहे. -रा, नि. याचीं
पाने-वात, कफ, कृमि, गुल्मवात यांची नाशक आहेत.-भा. प.

४१५ रक्तएरंड. ( तांबडा एरंड. )-- रेचक आणि सूज, वायु,
रक्तदोष, पांडुरोग, भ्रांति, श्वास, ज्वर यांचा नाशक आहें.---रा. नि.
वातरक्तकाशक आहे.---के. नि. शूल, सूज यांचा नाशक आहे. याचे
फळ-मेदाराग, वात, पाठीचा शूळ यांचे नाशक आहे.-द्र. र. आमवात
नाशक आहे. याचें फळ--- अति उष्णता देणारें आणि गुल्म, शूल,
वात, यकृतू, छ्रीहा, उदर, मूळव्याध यांचें नाशक आहे. याची मजञा---
तिखट, अभ्निदीपक, मलाचा भेद करणारी; आणि वात, कफ, उद्रयांची
नाशक आहे.-- भा. प्र.

४१६ स्थूलेरंड, ( थोर एरंड. )--रस, वीर्य व पाक यांचे ठायीं
इतर एरंडांहून गृणांनीं श्रेष्ठ आहे.

४१७ घोटी. ( घोटी बार.) --तिखट, उष्ण, मधुर; आणि वार्त-
रोग, म्रण, कंडू, कृष्ठ, रक्तदोष, सज यांची नाशक आहे-रा. नि.

४१८ लताकरंज.--( सामगरगोटी. )-याचीं पा्ने-तिखट, उष्ण
आणि कफ, वात याचीं नाशक आहे. याचे बीज-अगिदीपक, पथ्य;
आणि, शूल, गुल्म यांचे नाशक आहे.-रा. नि.

४१९ कारी. ( कारी. )--तुरट, मधुर, पित्तनाशक, अभिदीपक,,
ग्राही, रुचिकर, कंठाचें शोधन करणारी, जड आहे. -रा. नि.

ष्ट निघंटशिरांमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

४२२ मदन. ( गळ. )--तिखट, कडू, उष्ण, वांतिकारक; आ
कफ, वात, व्रण, सज यांचे नाशक आह.- रा. नि, लखन, ठव.
रूक्ष, आणि पडसे, ज्वर, कृष्ठ, मूळव्याध, विद्राथि यांचं नाशक आहे.-
के. नि, मठवद्धता, गुल्म यांचं नाशक आहे--द्र. र.

४२१ महापिंडीतक. ( थोर गळ, काळं गळ. )-तिखट, कड,
वांतिकारक; कफ, हृद्राग आणि पक्क आम यांचें शोधन करणारं आहे

४२२९ बेलतर. ( वेलतूर. )--तिखट, उष्ण, अश्निदीपक्र, पथ्य;
आणि मूत्रकृच्छू, संधिशूल, वात यांचा नाशक आहे.-रा. नि. ग्राही;
आणि तृषा, कफ, मृत्राघात, मृतखडा, योवींतील मूत्रख्वाव यांचा
नाशक आह.-के. नि. भ्रमनाशक आहे.-ग. नि.

४२२ तरटी. ( तरटी. )--कडू , मधुर, जड, बलकर आणि
कफनाशक आहे.--रा. ति

४२४ श्रीवडी. ( शिकेकाई. )-तिखट, आंबट; आणि वात,
सुज, कफ यांची नाशक आह. इचे फळ-अति आंबट, रा:किर आणि
तहाच्या लेपाचें नाशक आह.-रा. नि.

४२५ निझुंजिका. ( शिककाइचा भेद. )--इचे गुण शिकेकाई-
सारखच आहत.

४२९६ अपवेदेड, ( रामबाण. )--याचें मळ-किंचित्‌ उष्ण,
रुचिकर, रसकाळीं आंबट, तुरट, पित्तकर आणि ककवातनाशक
आहे.--रा नि.

४२९७ याबनालशर, ( रामबाणभद. )- याचं मळ-किंचित्‌ मध्र,
रुचिकर, शीतल, पज्ञंना अबलप्रद; आणि पित्त, तृषा यांचं नाशक
आहे.-रा. नि.

४२८ झर. ( तिरकांडे, शर्तृण. )-स्थूळशर ( थार तिरकांडे.)-
दोन्ही शर- मधुर, कडू, बलकर, वीयंप्रदू, किंचितू वातकारक; आणि
कफ, मद, भ्रांति यांचं नाशक आहेत.-रा. नि,

ओऔओपधी-युणदोष. द्र

४२९ पुंज ( मुंजतृण. )- मधुर, शीतळ, पवित्र, ग्रहाचे शांतीश
व दोक्षाकर्मांत घेण्यास योग्य; आणि भूतबाधा, कफ, पित्त यांचं
नाशक आहे. --रा. नि. उष्ण आणि विसर्प, मृत्ररोग, बस्तिराग,
नत्रराग यांचं नाशक आहे.--ध. नि. दाहनाशक आहि.-द. र.

४२० काश. ( थोर कसं. )--थंड, मदकर, रुचिकर, तृटिप्रद,
बलकर, वीर्यवधक; आणि पिच, दाह, श्रम, शोष, क्षय यांची नाशक
आहे --रा. नि. मृत्रकृच्छ़, मूतखडा, दाह, रक्तपित्त, क्षय यांची
नाशक आहे.- सर. लि. तृषा, मृत्रावरोध, वात, पिचत यांची नाशक
आहे ---ग. नि.

४२१ यिश्वी. ( लघु कसई.)- मधुर, शीतळ; आणि पिचत, दाह,
क्षप यांची नाशक आह. -रा. नि.

४३२ सितदभे. ( श्वेत वृर्भ. )-याचें मुळळ- थंड, रुचिकर, मधुर;
आणि पित्त, रक्तज्वर, तृषा, श्वास, कावीळ यांचें नाशक आहे.--रा.
नि, रक्तापेत्त, मूञरकूच्छू यांचं नाशक आहे.-ध. नि. बस्तिरोग, कफ,
पित्त यांचं नाशक आहे.-म. नि.मृतखड्याचं नाशक आहे - द्र. र. रक्तप्र-
दर नाशक आहे.-भा प्र. वी्यशुद्धिकर व रक्तशद्विकर; आणि वांति,
मर्च्छा, दाह यांचें नाशक आहे --ग. नि.

४३३ हरिद्दभे.( थोर वर्भ. )--दोन्ही दर्म गुणांनी सारखे आहेत;
तथापि श्वेतदर्भ गुणांनी अधिक आहेत. श्वतदर्भाचे अभावीं थोर दर्भ घ्यावा.

४३१७ बल्वजा. ( मोळ. )--मधुर, शीतळ, वातकारक, रुचिकर!
कंठशुद्धिकर; आणि पित्त, दाह, तृषा यांचा नाशक आहे--रा. नि.

४२५ कषण. ( लघु रोहिस गवत. )-- तिखट, कडू; आणि
कफ, शोास्त्रत्रग, कंटकमण, बालग्रह यांचं नाशक भाहे.--
रा. नि. हृद्राग, केठरोग, रक्तपित्त, कफज्वर, कासरोग, शूल यांचे
नाशक आहे.--म नि. कफ, पित्त, कमि, कंडू, विष, ज्वर यांचं
नाशक आहे.--ग नि.

७० निघटशिरोमणि- गुणदोष -प्रकरण..

४२६ दौघरोहिषक, ( मोठें रोहिस गवत. )--कडू, तिखट,
उष्ण, ब्रणरोपक; आणि कफ, वात, भूतग्रह, विष यांचें नाशक आहे-
रा. नि. |

४२७ नल. ( देवनळ. --शीतळ, तुरट, मधुर, रुचिकर, अभ्नि-
दीपक, वीर्यप्रद आणि रक्तपित्तनाशक आहे.---रा. नि. उष्ण; आणि
वुद्धखियांच्या योनींसंबंधीं मूत्रराग, पित्त, दाह, विसर्प, यांचा नाशक
आहे.--के. नि. मूत्रकृष्ूनाशक आहे.--द्र. र. रक्तदोष, दाह,
कफ, पित्त यांचा नाशक आहे.--ध. नि. रक्तप्रद्र, हृद्रोग, योनि-
रोग, बस्तिरोग यांचा नाशक आहे.--भा. प्र. बस्तिशूल, मूतखडा,
पित्तरोग यांचा नाशक आहे.--ग. नि.

४१८ महानल. ( थोर देवनळ )--मधुर, वीर्यबधक, किंचित्‌
तुरट अधिक वीर्यवान्‌ आणि पारदृकर्मांत प्रशस्त आहे.--रा. नि.

४३९ नीलदृर्वा. ( निळी हरळी )--झातळ, मधुर, कडू,
रूचिकर आणि रक्तापेत्त, आतिसार, कफ, वात, ज्वर यांची नाशक
आहे.--रा. नि. वांति, हृद्रोग, रक्तपित्त, कफ, पित्त यांची नाशक
आहे.-द्र. र. कफकर, वातुळ आहे-ध. नि.

४४० श्वेतदूवा. ( पांढरी हरळी )-- झीतळ, मधुर, रुचिकर;
आणि वांत, पित्त,आमातिसार, कासरोग, दाह, तृषा यांची नाशक
आहे.-रा नि. तुरर आणि किसर्पनाशक आहे-भा, प्र.

४४१ बल्लीदूवो. ( वेलहरळी )-शीतळ, मधुर, रुचिकर;
आणि कफ, वांति, तृषा, पित्त यांची नाशक आहे.-रा. नि.

४४२ गेढदूवी. ( गांठ हरळी. )-मधर, थंड आगि वातपित्त,
ज्वर, दृंदुजरोग, भ्रम, तृषा, श्रम यांची नाशक आहे.--रा. निं.

४७४३ दूवीसाधारणगुणा:--तुरर, मधुर, शीतळ, . तृत्तिकर;
आणि पित्त, तषा, अरुचि, वांते, दाह, मूर्च्छा, ग्रहभूतबाधा, कफ,
श्रम यांची नाशक आहे.--रा. नि.

भौषधी-गुणदोष. ७१

४४४ कुंदरु. ( कुंदा गवत. )--मदकर, शीतळ, गुरांस खाण्यास
योग्य, बलकर, पुटिप्रद; आणि पित्तातिसार याचें नाशक आहे.-रा. नि.

४४५ भूतृण. ( पुगंभ रोहिस गवत )-- तिखट, कडू; आणि
वातप्रकोप, भूतग्रहबाधा, विषदोष यांचे नाशक आहे.-रा. नि. उ्दर्द
( विसर्प ), कृमि, कासरोग, कफ, श्लेष्मा, मुळव्याध. यांचें नाशक
आहे.- ग. नि. तीक्ष्ण, उष्ण, विदाही, अभिदीपक, लघ, रुचिकर,
रूक्ष, मुखशुद्धिकर, अवृष्य, पित्ताला दूषित करणारें आणि रक्ताला
दूषित करणार आहे.- भा. प्र. |

४४६ सुगंध भूतृण. ( पुदनी गवत, सुगंधी गवत. )- सुगंधी,
पकांचतू कडू, रसायन, चिक्कण, मधुर, थंड; आणि कफ पित्त, श्रम
यांचे नाशक आहे.- रा. नि.

४४५७ ऊखल. ( घोडेसर गवत. )-- बर्लंकर, रुचिकर आणि
पशूंना सवदा हितकारक आहे.- रा. नि.

४४८ इक्षुद्भा. ( अश्वाल, मुठें गवत. )- मधुर, चिक्कण, उष्ण,
तुरट, राचिकर, लघू, तुपतिदायक आणि कफपित्तहारक आहे.-रा.नि.

४४९ गोमूत्रिका. ( थोर शिंपीगवत, तांबेटी गवत. )- मधुर,
वीर्यवर्धक आणि गाईंना दूध देणारे आहे.- रा. नि.

४५० शिल्पिका. ( लहान शिंपी गवत. )-- मधुर, शीतळ
आहे. याचें बीज-जलकर आहे.-रा. नि.

४५१ निःश्रेणिका. ( निशेणी गवत, निरोषी. )-नीरस, उष्ण
आणि पशूंना अवलप्रद आहे.- रा. नि.

४५२ ग्र्मोटिका. ( गोडा लोणा गवत, गरडी )---मधुर,
शीतळ, सारक, रुचिकर, पशूंना दुग्वदायक; आणि दाह, रक्तदोष
यांचे नौशक आहे.-रा. नि.

४५१ मज्जर. ( पबनागवत )--मधुर आणि गाईंना दुग्धवधक
आई. रा. नि.

७२ निघंटाशि रोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

४५४ पत्राढ्य, ( शेंडें गवत. ) --जलकर, पुष्टिकर, रुचिकर
आणि पशना सर्वदां हितकर आहे.-रा. नि.

४५५ वंशंपत्नी. ( वंशपत्री गवत, )--मधुर, थंड, रुचिकर,
पशूंना दुग्धवर्धक; आणि पित्त, रक्तदोष यांचें नाशक आहे.-रा. नि.

४५६ मंथानक, ( मारवेल, मुरं गवत. ) --विक्कण, गाईंना प्रिय,
दुग्धवर्धक, मधूर आणि बहुवीर्यकर आहे.--रा. नि,

४'५७ पछ्ठिवाह. ( पोकळी गवत, तांबडे पातीचें )-- बळकट
नसणारं आणि पशूंना अवलप्रद आहे.--रा. नि.

४५८. छवण तृण, ( लोणा गवत. )-खारट, आंबट, तुरट, दुग्य-
वर्धक आणि घोड्यांना पृष्टिकारक आहे.-रा. नि.

१५९ पण्यंध. ( पंवें गवत )--समवीर्य, कडू, खारट, सारक,
आणि शस्त्रापासून झालेल्या त्रणाला तत्काल भरून आणणारं आहे.
मोठें, मध्यम व लहान अशा यांत तीन जाति आहेत-रा. नि.

४६०दीर्धकांढ. ( तिधारी लव्हा-- लन्हाळें )-- लयुुंड ( लघु
लव्हाळं ) , दृत्तगुंद ( वाटोळे लव्हाळं )-- मधुर, शीतळ;
आणि कफ, पित्त, अतिसार, दाह, रक्तदोष यांचं नाशक आहे. यांत
माठ लव्हाळं गृणांनीं जास्त आहे.-- गा. नि.

४६१ गुढकंद. ( कचरा )-- तुरट, किंचित्‌ मधुर, अत्यृष्ण,
शीतळ; आणि दाह, श्रम, रक्तपित्त यांचा नाशक आहे.-- रा. नि.
थंड, रूक्ष, मधुर, ग्राही, वीयंप्रद, कफकर, वातुळ आहे.--के. नि.
नत्रोगनाशक आहे.- भा, प्र.

४६२ चणिका. ( वर्णया गवत, चणई )- वीर्यवर्धक, बलकर,
अतिमधुर, आणि बीज व तृण यांनीं पशूना हितकर आहे.-रा. नि.

४६३ गुंडासिनी, ( पाणकणीक. ) --रुंवीला] तिखट; कडू,
उष्ण; आणि पित्त, दाह, श्रम, सूज, व्रण यांची नाशक आहे.-रा.नि.

४६७ शूळी. ( सुळें गवत ) -- बुळबुळीत, उष्ण, जड, मदकर,

औषधी -गुणदोष. ७्डे

चलकर, रुचिकर, दुग्धवर्धक; आणि पित्त, दाहू यांचं नाशक आहे.-
रा. नि.

४६५ परिपेदध, ( भ्षुद्रमोथ,", केवर्टामोथ, जलमुस्ता. )-।तखट,
उष्ण; आणि कफ, वात, तव्रण,श दाह, आंव, शूल, रक्तदोष यांचा
नाशक आहे.-रा. नि. कफ, रक्तापेत्त, विसर्प यांचा नाशक आहे---
के, नि. सुगंधि, बुद्धिप्रद, कांतिवायक; आणि अतिशय घाम, मळ,
कंडु, कफ, वात यांचा नाशक आहे.--ध. नि, दाहनाशक आहे.---
द्र. र. मूळव्याधीचा. नाशक आहे.-म. नि. कफपित्तनाशक आहे.
ग. नि.

४६६ हिज्जल.( परळ. )-तिखट, उष्ण, पवित्र; आणि भूतबाधा,
व'त, ग्रहबाधा यांचा नाशक आहे.-रा. नि. तिखट, कडू, तुरट;
आणि मेद, कामे, कफ, शोफोद्र यांचा नाशक आहे.-क. नि.

४६७ शेवाल. ( शवाळ. )-- शीतळ, चिक्कण आणि वणाचा
दाह कमी करणारं आहे.-- रा. नि. तुरट, कडू, मधुर;'आणि दाह,
तृषा, पित्त, रक्तज्वर यांचें नाशक आहे.--भा. प.

७ प्रभद्रादिवर्ग,

४६८ प्रभद्र. ( कडूनिंब. )--थंड, कडू; आणि कफ, व्रण, म्हेष्म,
कृमि, सूज, विष, पित्त, हृद्रोग, दाह यांचा नाशक आहे.- रा. नि.
कृष्ठ, कृमि, वाते यांचा नाशक आहे.-ध. नि. अपक्ं पुजेला पिक-
विणारा, पक्क वणाचे शोधन करणारा, पाककाळीं तिखट, वातुळ,
ग्राही, हृदयाला हितावह; आणि प्रमेह, ज्वर, खोकला, अरुचि, तृषा,
उचकी, रक्तदोष यांचा नाशक आहे. पार्चे फळ-रसकाळीं व*पाक-
काळीं मलभेदक, उष्ण; आणि कृष्ठ, गृल्म, मळव्याध, कृमि, प्रमेह
यांचं नाशक आहे.-के. नि. नेत्रांस हितावह आहे.- भा. प्र.
”"४६९ महानिब. (बकाणानिंब.)--थंड, तुरट, तिखट, कडू; आणि
रक्तदोष, दाह, कफ, विषमज्वर यांचा नाशक आहे.- रा. मि.

६०

७४ निघंटशिरोमाणि-गुणदोष -प्रकरण.

शीतापेत्त, कफ, मोडशी, कृष्ठ, यांचा नाशक आह.-ध. नि. रूक्ष,
ग्राही; आणि रक्तपित्त, विष, कृमि यांचा नाशक आहे.--के. नि.
रक्तदोष, उचकी, वाते, कफ, पिचत यांचा नाशक आहे.---म. नि.
कफ, 'प्रिच, प्रमेह, गुल्म, मूळव्याध, श्वास आणि उंद्राचें विष यांचा
नाशक आह.--भा.म

४७० केडये. ( महारुख, कवड्या निंत्र. )---तिखट, कड, तरट
शीतल, लघ; आणि संताप, शोष, कुष्ठ, रक्तदोष, कृमि, भतबाधा, विष
थांचा नाशक आहे.-रा. नि |

४७१ भूनिंब (पाले किराईत. )---वातुळ, कड, त्रणरोपक, पथ्य
आणि कफ, पित्तज्व(, कुष्ठ, कंडू, सूज यांचा नाशक आहे.-रा. नि.

४७२ नेपाल. ( किराईत. )-शीत, उष्ण, लघू, कडू, सर्वरोग-
नाशक; आणि कफ, प्रित्त, रक्तदोष, सूज, तृषा, ज्वर यांचें नाशक
आहे.-गरा. नि. कासनाशक आहे.- ध. नि. सक्ष, रसकालीं कड,
सारक; आणि प्रमेह, श्वास, कास, अरुचि, दाह, शोष, करामि यांचं
नाशक आहे.-के. नि. जिदोषनाशक आहे. द्र. र.

४७३ कदफल. ( कुंभी, तांबडा कुंभा. )-तिखट, उष्ण, रुचिकर;
आणि कास, श्वास, ज्वर, उग्र दाह, मुखरोग यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. मूळव्याध, क्षय यांचा नाशक आहे.-के. नि. दाह, पित्तज्वर,
कामि, योनिरोग, रक्तातिसार यांचा नाशक आहे.-ग. नि. कफ,
वात, गल्म, प्रमेह, असिमांदा, पांडुरोग, आंब, संग्रहणी, उचकी
यांचा नाराक आहे.--ध. नि. ज्वर, केठरोग, कफ, कंड यांचा
नाशक आहे.-व. नि

४७४ अभिमंथ. ( नरवेल. )--तिखट, उष्ण, कडू; आणि वात,
कफ, सूज, अग्निमांद्य, मुळव्याध, मलबद्धता, पोटफुगी 'यांचा
नाशक आहे.-- रा. नि. आंव, पांडु यांचा नाशक आहे.-ध. नि.
अभिवर्धक, उष्णवीय आहे.-के. नि.

. औषधी-गुणदोष. ७५

.४७५ क्वुद्राभिमंथ. ( ऐरण, टाकळी. )-इचे गुण नरवेलाप्रमाणेच
आहेत.-रा, नि, तिखट, कड, उष्ण; आणि वात, पांडु, सूज, कफ,
अभिमांद्य, मठबद्धता, आंव यांची नाशक आहे.-- ध. नि. अग्निवर्धक,
उष्णवीर्य, कफनाशक आहे.- के, नि.कफनाशक आहे.-द्र. र. कफ
मेदोरोग यांची नाशक आहे.-ग. नि

४७६ इयोनाक. ( दिंडा. ), भूतसार, ( पिंवळा टेटू . )-कडू,
शीतळ; आणि त्रिदोष, पिच, कफ, अतिसार, सल्ञिपात यांचा नाशक;
आहे--रा. नि. रेटूचे फळ-तिखट, उष्ण, लघु, अनिदीपक, पाचक,
हृद्य, आणि पित्त, वांति यांचें नाशक आहे. याचें लोणचं रुविकर
आहे.- द्र. र. याचं फळ-रूक्ष, हृय, तरट, लघु, अभिदीपक, वातुळ,
जड आणि कफ, वात, गृल्म, मळज्याध, कृमि यांचें नाशक आहे.--
भा. प्र. पुटपाकप्रयोगाने जीणातिसार? कफ, वात यांचें नाशक

प"्गनि
_ ४७७ मेषशुंगी. ( मेढशिंगी.) तिखट, कड; आणि कफ, मूळव्याध,
शूल, सूज, नेत्ररोग, श्वास, हृद्रोग, विष, कासरोग,. कृष्ठ
यांची नाशक आहे. मेढशिंग्रीच॑ फल--कडू, तिखट, उष्ण, अभि-
वर्धक, हृद्य; आणि कफ, वात यांचे नाशक आहे.. याचे. लोणचे रुचि-
कर आहे.-रा, नि. स्वादिष्ट, थंड; आणि वांति, तृषा यांची नाशक
आहे.-के, नि. रूक्ष; आणि पित्त, बण यांची. नाशक आहे. इचे फळ
अग्निदीपक; आणि कफ, प्रमेह, कृमि, विष, कासरोग यांचे नाशक
आहे.--भा, प्र, वणकर आणि. तिमिर, कफ, श्लष्म, पित्त, काम
यांचे नाशक आहे. ग, नि
४७८ काइमरी, ( शिवण. )--तिखट, कडू, जड, उष्ण; आणि
कफ) सज, तरिदाष, विष, दाह, ज्वर, तृषा, रक्तदोष यांची नाशक
आहे.--रा. नि. इचे फळ--थंड, चिक्कण, जड, हृद्य, धातुवधक,
वीर्यवर्धक, कंशवर्धक, बुद्धिदायक; अणि मूञविबंव, दाह, वात, तृषा,,

७६ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण,

रक्तपित्त, क्षतक्षय यांचें नाशक आहे.--के, नि. इचं फूल- वौर्य-
वर्धक, बलकर, आणि रक्तपित्तज्वर, कफ, पित्त यांचे नाशक आहे.-
ध, नि, मधुर, उष्णवीर्य आणि आंव, शूळ यांचें नाशक आहे. इच
फूल--मधुर, थंड, ग्राही, वातुळ, पाककाळीं तुरट, मधुर; आणि रक्त-
पित्त, कफ, पित्त, मुळव्याध थांचे नाशक आहे.--भा. प्र -.

. ४७९ अझमंतक. ( आपटा. )--मधुर, तुरट, शीतळ; आणि पित्त,
प्रमेह, दाह, विषमज्दर, विष, वांति, भूतबाधा यांचा नाशक आहे --
रा. नि. याचें फूल-रुक्ष; आणि रक्तपिच्, प्रदर, क्षय, कासरोग यांचें
नाशक आहे.--भा. पर. कफपित्तताशक आहे.--ध. नि. याचं
फळ---आंबट, ग्राही, पोट फुगविणारें; आणि वात, कफ,
गंडमाला, रक्तकोष, गलछगंड यांचें नाशक आहे.-के. नि. शसत्रवण-
नाशक आहे.-ठू, र, वातातिसारनाशक आहे.-ग. नि.

४८० कणिकार.( लघु बाहवा. )-- रसकाळीं कडू, तिखट, उष्ण;
आणि कर्फ, शुळ, उद्र, कामि, प्रमेह, वण, गुल्म यांचा नाशक
आहे.-- रा. नि.

४८१ आरग्वध. ( थोर बाहवा. ) -अति मधर, शीतळ; आणि
शूळ, ज्वर, कंड, कृष्ठ, मेह, कफ, मलावष्टंभ यांचा नाशक आहे.---
रा. नि. रसकाळीं कडू, जड, उष्ण; आणि मत्रकृच्छू, गुल्म, त्रिदोष,
उदर, कृमि यांचा नाशक आहे.--ष. ने. याचे फूल- थंड, मधर,
तुरट आाही,वातुळ, पाकरकाळीं तिखट; आणि कष्ठ, कफ,पित्त यांचें नाशक
आहे. फळांतील गीर--- पाककाळीं स्वादिष्ट, अभिवर्धक, चिक्कण,थंड,
कड, मधुर, मरूदु, रेवन करणारा; आणित्रण, उदावर्तरोग, हृद्रोग, वात,
पित्त यांचा नाशक आहे.-- के. नि. त्रिदोषनाशक आणि रक्त-
पित्तहारक आहे. --म, नि |

४८२ वृश्चिकाली. ( लघ॒ मेढशिंगी. )- तिखट, कडू, उग्ण
हवय व तोंड याची शुद्धि करणारी, बलकर; आणि रक्तापेत्त, मलब-
द्धता, अरुचि यांची नाशक आहे. -रा, नि.

औषधी -गुणदोष. ७७

४८३ कुटज.( कुडा. )-तिखट, कडू, उष्ण, तुरर आणि अतिसार-
नाशक आहे.-रा. नि. आंवचा नाशक आहे.-भा.प्र.ग्राही आणि रक्त-
मूळव्याधीचा नाशक आहे. -- ग, नि, शीतळ; आणि कृष्ठ, अतिसार,
मुळव्याध यांचा नाशक आहे.--ध. नि. रूक्ष, अभिदीपक
आणि कफ, तृषा, क्मामे यांचा नाशक आहे. याचें फूल-वातुळ आहे.--
के. नि.

४८४ कृष्णकुटज. (काळा कुडा.)-रक्तपित्त, त्वग्नोम, मुळव्याध
यांचा नाशक आहे.--रा. नि...

/ ४८५ इृंद्रयव. ( इंद्रजव. )--तिखट, कडू, शीतळ; आणि कफ,
वात, रक्तपित्त, दाह, अतिसार, शूल, नानाप्रकारचे ज्वर यांचे नाशक
आहेत.- रा. नि. मूळव्याधीचे मोड, रक्त आणि भ्रांति पांचे नाशक
आहेत.--- भा. प्र, रक्तमूळव्याध, रक्तातिसार, कामे, शूल, आमे-
मांद्य, त्रिदोष यांचे नाशक आहेत.-ध. नि. विसर्प, कुष्ठ, वातरक्त
यांचे नाशक आहेत.--के. नि.

४८६ शिरीष, ( रिरसार्चे झाड, )--तिखट, शीतळ; आणि
खरूज, वात, विष, त्वग्नोग, कंडू, कृष्ठ, मुळव्याध यांचं नाशक आहे.---
रा. नि. ढघु, कांतिकर; आणि जिदोष, श्वास, कास यांचे नाशक
आहे.- ध. नि. विसर्प, सूज यांचें नाशक आहे--के. नि. कफपित्त-
नाशक आहे.--ग, नि.
उ>हृट७ करंज. ( करंज. )--- तिखट, उष्ण, डोळ्यांस हितावह
आणि वातनाशक आहे. याचे तेल--- अति चिक्कण, वातनाशक
आणि स्थिर जळणगारं आहे.--रा. नि. वात, कफ, फ्रीहा,
उदावर्त, गुल्म यांचा नाशक आहे.--- ध. नि. याचें फळ-पित्तकर
आणि कफ. वात, गुल्म, मूळव्यःध, योनिरोग यांचे नाशक आहे.--
के. नि. पाककाळीं व रसकाळीं तिखट, कड, तुरर, उष्णवीर्य; आणि

र

9८ निघटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

व्रण, कृमि, विष, कृष्ठ, कफ, रक्तापेत्त, यानिरोग, कृमि यांचा
नाशक आहे. याचीं पाने-कृमि, कफ, वात, मूळव्याध, सूज, वण
यांची नाशक आहेत. याचे अंकर-पाककाळीं व रसकाळीं तिखट,
अभिदीपक, पाचक आहेत.-के. नि |
_ ४८८. घृतकरंज. ( चोपडा करंज. ) -तिखट, उष्ण; आणि जण,
वात, विष, विसर्प, त्वग्नरोग यांचा नाशक आहे.--रा. नि

४८९ महाकरंज. ( थोरकरंज. )- कडू, उष्ण, तिखट; आणि
विष, कंडू, खरूज, कृष्ठ, त्वग्नोग, त्रण यांचा नाशक आहे.- रा. नि.
प्रमेह, कुष्ठ, वांति, कृमि यांचा नाशक आहे.-के, नि

४९० पृतिकरंज ( गोंडेकरंज.)-खट, कड, उष्ण; आणि विष
बात, कंडू, खरूज, कृष्ठ, बहिरी, त्वय्नोग यांचा नाशक आहे.-रा, नि
- ४९१ रीठाकरंज. ( रिठा. ) कडु, उष्ण, तिखट, चिक्कण;
आणि वात, कफ, कृष्ठ, कंडू, विष, फोड यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. पाककाळीं तिखट, लेखन ( जं ओषध रसादि सप्त
थातु व वातादि दोष यांचें शोषण करून त्यांना पातळ करित ते ),
लघ, गर्भपातकर आणि जिदाष, ग्रहबांधा यांचा नाशक आहे.-कै. नि.

४९२ अंकोळ. ( अंकोल. )- तिखट, चिक्कण, पाऱ्याची शुद्धि
करणारा, रेचक; आणि विष, लुतादिक्रांचं विष, कफ, वात यांचा
नाशक आहे.-रा. नि. शूल, सूज, त्रण, कामि, विसर्प, कफ, पित्त,
आंव यांचा नाशक आहे. याचं फळ--थेंड, कफकर, रसकाळीं व
पाककाळीं मधुर, चिक्रण, वीर्यवधक, भातृवर्धक; आणि रक्तापेत्त, वात,
पित्त, दाहू, क्षतक्षय यांचं नाशक आहे.- के. नि. चिक्कण, केड
उष्ण, वांतिकारक, सारक; आणि कूृत्रं, उंदीर, गृहांतील जंतू यांचा
विषबाधा, भूतबाधा, कंबरेचा शूल यांचा नाशक आहे.-ध. नि
मांजराचे विषाचा नाशक आहे-द्र र. पितकर; आणि 'अतिसार
सर्पाचे विष यांचा नाशक आह-ग. नि. .

- औषधी-गुणदोष. ७९

४९३ नीलद्ृक्ष.( नीलवृक्ष. ) ---तिखट, तुरट, उष्ण, लघु; आणि
वातरोग, अनेक प्रकारची सूज यांचा नाशक आहे.--रा.नि.

४९४ सजे. ( थोर राळेचा वृक्ष.)- तिखट, कडू, उष्ण, थंड,
चिक्कण; आणि अतिसार, रक्तपित्त, कृष्ठ, कंडू, वात, फोड यांचा
नाशक आहे.-रा. नि. कांतिकर, रूक्ष आणि कफनाशक आहे.-ध. नि.
नेत्ररोग, कृमिरोग, हृद्रोग, पित्त, प्रण यांचा नाशक आहे.-दू, र.
घामाचा नाशक आहे.--म. नि. पांडुरोग, कर्णरोाग, प्रमेह यांचा
नाशक आहे.--भा. प्र. ।
___ ४९५ अश्वकणे. ( लघु राळेचा वक्ष. )--तिखट, कडू, चिक्कण;
आणि रक्तपित्त, ज्वर, फोड, कंडू, शिरोरोग यांचा नाशक आहे.---
रा. नि. प्रमेह, कृष्ठ, व्रण, कफ यांचा नाशक आहे.--ग. नि.

४९६ ताल. ( खरताल, ताडवृक्ष. )--सौरक, मधुर, मदकर;
आणि शीतपित्त, दाह, श्रम, कफ, ।पेत्त, शोष यांचा नाशक आहे.-.
रा. नि. यावे फल--सारक, बलकर, मलावष्टंभक, धातुवर्धक, तृधि-
कारक, वृष्य; आणि कफ, मांस, पित्त, दाह, क्षय, वात, रक्तपित्त
यांचें नाशक आहे. याचें बीज---वीर्यकारक, शीतल, कफकर; आणि
वात; पित्त यांचें नाशक आहे. याचा स्नेह मधुर; सारक असा आहे.-
म. नि. याचें फल--जड, मधुर, आणि पित्तनाशक आहे. याचें
बीज--पाककाळीं मधुर आहे. याचें मूळ.-कफकर, बलकर, वीर्थ-
वर्धक, धातवर्धक; आणि रक्तपित्त, वात, पित्त, त्रण, कृमि यांचें
नाशक आहे. ध, नि, यांचं बीज मत्रकाक आहे--के. नि
याचा रस---मदकारक आहे; याच्या फळांतील आंठी--पित्तकर
आणि वातनाशक आहेत.--म. नि.

४९७ श्रीताल. ( श्रांताड. )--अत्यंत मधुर, किंचित्‌ तुरट, पित्त-
हारक, कफकारक आणि किंचित वातकारक आहे.-रा, नि.

४९८ हिंताळ. ( थोर ताड, कांटे ताड. )--मधुर, आंबट,

८9. निघंटाशेरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

'कफकर, थंड; आणि पित्त, दाह, श्रम, तृषा, वात यांचा. नाशक
आहे.-रा. नि.

४९९ म्ाढ. ( भेलींमाड. )-- थंड, रुचिकर, तुरट, 'ित्तकर,
दाहकारक, वातकारक, कफकर; आणि तृषा, श्रम, यांचा नाहक.
आहे.--रा. नि.

५०० तूल. ( पारसा पिंपळ, भेंडीचे झाड. )--मधुर, आंबट,
सारक, वीर्यवर्धक, तुरट; आणि वात, पित्त, दाह, कफ यांचा नाशक
आहे.--रा. नि. याचें फळ--मधर, जड, चिक्कण, कृमिकारक,
वीर्यकारक; आणि बळ, कांति व अभि यांस वाढविणारे आहे.-ध. नि.
कफकर आहे.--के. नि. वंगाचा नाश करणारा आहे.--- द्र. र.

५०१ तमाल. ( तमालवक्ष. )---मधुर, बलकर, वीर्यवर्धक, थंड,
जड; आणि कफ, पित्त, तृषा, दाह, श्रम, भ्रांति यांचा नाशक
आहे.--रा. नि. फोड, सूज यांचा नाशक आहे.--के. नि.

४५०२ कदंब. ( कळंब. )-तिखट, कडू, तुरट, शीतळ, वर्य-
वृद्धिकर; आणि वात, कफ, पित्त यांचा नाशक आहे.--रा. नि.
सारक, मलावष्टंभक, रूक्ष, दुग्धवधंक; आणि कफनाशक आहे---
म. नि. ग्राही, कांतिकारक, जड; आणि योनिरोग, वण, रक्तगुल्म,
कृष्ठ, दाह, रक्तदोष, विष यांचा नाशक आहे. याचे फळ--आंबट,
रुचिकर, उष्णवीर्य, कफकर, जड, कफपित्तकारक; आणि वातनाशक
आहे.-- के. नि. |
“4५०३ धाराकदंब. ( धाराकळंब. ), धूलिकद्‌ंब ( धलिकदंब. ),
भूमिकदंब. (भूमिकदंब.)-तिखट, कांतिकारक, थंड, तुरट, कडू, वीर्य-
वुद्धिकारक; आणि विष, सूज, पित्त यांचे नाशक आहेत.- रा. नि.

५०४ जलवेतस. ( जलवेतस, वांजूळ. )-कडू, थंड, ग्राही, तुरट;
आणि राक्षसांची पीडा, मरण, रक्तपित्त, कफ यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. वाताला कोपविणारा आहे.-म. नि.

1,

औषधौ-शुणदोब. . ट्र

_ ४०५ कुंभी. ( लघकुंभी, पांढरा कुंभी. )-तिखखट, तुरट, उष्ण,
ग्राही; आणि वात, कफ यांचा नाशक आहे.- रा. नि.

५०६ वेतस. ( वेत. )- तिखट, मधुर, शीतळ; आणि भूतबाधा,
कृष्ठ, रक्तपित्त यांचा नाशक आहे.- रा. नि. कडू, तुरट, ब्रगशो-
धक; आणि राक्षसबाधा, कफ यांचा नाशक आहे.-ध, नि.

५०७ धव. (धावडा.)--- तुरट, तिखट, परित्तकर, रुचिकर, अग्नि-
दीपक; आणि कफ, वात यांचा नाशक आहे.-रा, नि. शीतळ, कडू,
तुरट; आणि मधुमेह, पांडूरोग, कफ, पित्त, त्रिदोष, दाह, मूळव्याध,
सूज यांचा नाशक आहे. याची शाखा- खारट, व तुळ आहे.
याचीं पाने-शीतळ, पाककाळीं तिखट, किंचित्‌ वातुळ; आणि कफ,
रक्तपित्त र्यांची नाशक आहेत. याचं फळ- मधुर, तुरट, रूक्ष, आंबट
आहि.-के, नि, मूतखडा, मूत्रकूच्छ, रक्तदोष? वण, विसर्प, योनिरोग,
अतिसार, तृषा यांचा नाशक आह.- भा. प,

५०८ धन्वन. (थामण.) --तिखट, उष्ग, तुरट, दाहकारक, शोष-
कारक, ग्राही; आणि कफ, कंठरांग यांची नाशक आहे.-रा. नि.
केफ, पीनसरोग, खाकला, रक्तदोष यांची नाशक आहे.--दर, र.
मधुर, रूक्ष; आणि पित्त, वात यांची नाशक आहे.- के. नि. इच
फळ-थंड, मधुर, तुरट; आणि कफ, वात, कफापेत्त, मूळव्याध यांचे
नांशक आहे, - म. नि, पातुवर्धक, बलकर, सांधणारी, गणरोपक
आहे.- भा, प.

५०९ भूजेपत्र, ( भोजपत्र. )--तिखट, तुरट, उष्ण, पथ्य; आणि
भूतबाधा, निदोष, जादूटोणा यांचे नाशक आहे.- रा, नि. पित्त,
रक्तदाष, कफ, मेदोरोग, कर्णरोग, विष, त्रण यांचें नाशक आहे.-
के. नि.

५१० अजुन. ( अर्जुनसादृढा. )--तुरट, उष्ण; आणि कफ, बण,
पित्त, श्रम, तृषा, वातरोग यांचा नाशक आहे.- रा. नि. क्षताला ब

११

८२ निघंटरशिरोमाणि-गुणकदोष -प्रकरण.

मोडलेल्या हाडाला पथ्यकारक, रक्तर्तंभक, अस्थिभंग व. अस्थिनाश
यांस हितकर; भाणि आढ्यवात, वात षांचा नाशक आहे.- द्र, र.
पांडुरोगनाशंक आहे.- ग. नि, शीतळ; आणि पित्त, कफ, त्रण, प्र-
मेह, स्वरभंग, रक्तदोष, क्षतक्षप यांचा नाशक आहे.- के, नि. रक्त-
'दोष, विष यांचा नाशक आहे.-म. नि

५११ हरिद्रु.( हळदीचा वृक्ष. )-कांतिव्धक, बलकर, अनेक प्रका-
रचें त्वग्दोष पांचा नाशक आहे.-रा. नि. पाककाळीं तिखट, उष्ण-
वीर्य, किंचित्‌ कफनाशक आणि बणरोपण करणारा आहे.-के, नि«

४५१२ दुग्धरुहा, ( रामेठा. )- तिखट, तुरट, उष्ण, पित्तकर, आभि-
दीपक; आणि कफ, वात यांचा नासक आहे.- रा, नि,

५१३ शाखोट. ( सागसाहोडा, हेंदू. )- कडू, उष्ण, पित्तकर
आणि वातनाशक आहे.-रा. नि. पाचा निर्यास ( चीक ) -रक्तार्श,
वातरक्त, कफपित्तातिसार, शोष, पित्त, वात यांचा नाशक आहे.-
म. नि. रक्ताविसारनाशक आहे.-- द्र. र.

५१४ शॉक. ( साग. )-- सारक; आणि पित्त, दाह, श्रम यांचा
नाशक आहे.- रा. नि. याची साल- मधुर, रुचिकर, तुरट आणि
कफनाशक आहे.-रा नि. थंड, गर्भसंधानकारक; आणि रक्तपित्त,
कृष्ठ, कफ, वात यांचा नाशक आहे.--के. नि. कफनाशक आहे.-
द्र. र. वात, पित्त, विसर्प, वातरक्त यांचा नाशक आहे.--ग. नि.

५१५ शिंशपा. ( काळा शिसवा. ) - कडू, उष्ण, अभिदीपक;
आणि कफ, वात, अजीर्ण, सूज, अतिसार यांचा नाशक आहे.--
रा, नि

५१६ श्वेतदिशपा, ( पांढरा शिसवा. )-- कडू, थंड; आणि पित्त
दाह यांचा नाशक आहे.--रा. नि

५१७ कपिल शिंशपा. ( पिंवळा शिसवा. )--कड, शौतवीर्य
झाणि श्रम, वातपित्तज्वर, ओकारी, उचकी यांचा नाशक आहेि.-

रा.नि

औषधी गुणदोष. ८३

“कि

५१८ शिश्पाब्र्‍य. ( तिन्ही शिसव. )--कांतिकर, थंड, बलकर,
रुचिकर; आणि सूज, विसर्प, पित्त, दाह यांचे नाशक आहेत.---
रा. नि. विषनाशक आहेत.- द्र, र, दाह, मरण, कफ यांच . नाशक
आहेत.- म. नि. शोषनाशक आहेत.- भा. भ्र. उचकीचे नाशक
आहेत.---ध. नि. तिखट, कडू, गर्भपातकारक, तुरट, उष्णवीर्य
आणि बस्तिराम, प्रमेह, कफ, दाह, व्रण, वांति, कुष्ठ, कृमि, चित्र-
कुष्ठ, पीनस यांचे नाशक आहेत.--के. नि...

५१९ असन. ( थोर बिवळा. ) - तिखट, उष्ण, कडू, सारक
आणि वात, दद्र, कंडू, कंठरांग, रक्तमंडल ( कुष्ठरोग ) यांचा नाशक.
आहे.---रा. नि. दीपक, पाचक, केशांना हितकर, रुचकर, रसा-
यन; आणि कफ, पित्त, रक्तदोष, रक्तपित्त, काभे, बिसर्प, मेदोरोग,.
प्रमेह यांचा नाशक आहे.--के. नि

५२० नीलबीज.(काळा बिबळा.)- रक्तव्रीज, ( लाल बिवळा )-
तिखट, शीतळ, तुरट, सारक; आणि कुष्ठ, कडु, दृद्ठ यांचे नाशक.
आहेत. यांत काळा बिबळा श्रेध आहे.---रा. नि, |

४५२१ वरुण, ( वायवरणा. )--- तिखट, उष्ण. आणि; रक्तदोष-
नाशक आहे.--रा नि. चिक्कण, अभिदापक; आणि शोीर्षवात, वि-
द्रघि, वात यांचा नाशक आहे.-द्र. र. गृल्मनाशक आहे.- म. नि
कफ, वाधिय, कर्णशूल, योनिदोष यांचा नाशक आहे.-. ग. नि
मधर, कडु, तुरट, रूक्ष, मलभेदक, पित्तकर, अभिदीपक; आणि कफ
वात, वातरक्त, मत्राघात, मतखडा, हृद्रोग. यांचा नाशक. आहे.--<
के. नि

_ ५२२ पुत्रजीव, ( पुत्रजीव. )-थंड, वीर्यवर्धक, कफकर,.गर्भोतपा-
तक, डोळ्यांस हितावह, पित्तशामक; आणि दाह, तृषा यांचा त्राशकू
आहे.-रा. नि. क्रफवातनाशक.आहे.-म... नि. जड, तिखट, उष्ण,
आणि मलमूत्रनाशक आहे.--भा. प्र

टश निर्घटदारोमणि -शुणक्ेष-प्रकरण,

५२१ महापिंडीतरु, ( पेंट. )---तुरट, उभ्ण, आणि अिदोषशामक
आहे.- रा. नि. त्वग्नोग, रक्तदोष यांचा नाशक आहे.-म. नि. मधुर,
शीतळ; शाणि सूज, कफ, पित्त यांचा नाशक आहे.--म. नि.

५२०9 क्ारस्कर, ( कुचला. ) तिखट, उष्ण, कडू; आणि कुठ,
वातरोग, रक्तदोष, कंडु, कफ, आंद, मूळव्याध, व्रण यांचा नाशक
आहे.- रा. नि.

५२५ कटभी. ( काळी किणही. ), श्वेता कटभी, (पांढरी
किणही )-- तिखट, उष्ण; आणि शूल, गुल्म, विष, पोट-
फुगी, वात, अजीर्ण, कफ यांची नाशक भाहे. पांढरी गुणांनी श्रेष्ठ
आहे.-रा. नि. वीर्यवद्धिकारक आहे.-द. र. भिदोष, बण, ग्रांथे-
रोग, भराकरोग यांची नाशक आहे.-के. नि.

५२६ भूतांकुश. ( भूतकेशी. )-उग्रगंधी, तुरट, उष्ण, तिखट; आणि
भतबांथा, ग्रहबाधा, कफ, वात यांचा नाशक आहे.-रा. नि. आग्रे-
वीपक आहे.--के. नि. कुष्ठ, कामे, त्वयोग, वात, चित्रकृ्ठ, कफ
यांचा नाशक आहे,.- द्र, र.

५२७ देवसषेप. ( देवशिरस. )-तिखट, उष्ण, रुचिकर; आणि
कफ, जंत, मुखरोग यांचा नाशक आहे.--रा. नि. शिरोरेयक;
आणि कफ, पित्त, वात, कृमि यांचा नाशक आहे.--के. नि.

५९८ लकुच. (क्षद्रफणस, ऑर्टर्घे झाड.)- रसकाळीं कडू, तुरट,
उष्ण, छध, ग्राही, मलसंग्रहकारक आणि कंठरोगनाशक आहे.--<
रा. नि. जड, मलावष्टंभक, मधुर, आंबट, रक्तपित्कारक, कफकर;
आणि वात, वार्य, आमि, हृद्रोग, कृमि यांचा नाशक आहे.-म.. नि.
के. नि. पार्चे पॅक फळ-मधुर, आंबट, रुचिकर, वृष्य आणि वात-
फित्तमारक आहे. पाचे अपक्क फळ-मड, रक्तदोषकारक, मिदोष
कारक आणि नेत्रांस अहितकारक आहे---भा. म,

५२९ विकॅकत, ( गुलघाटी, वेहकळ. )--आंबट, मधर, पाक-

भओपधी-शुणदोष. <ष

काळीं अतिमधुर, लघ, अभिदीपक, पाचक; आणि कामीण, रक्तदोष,

थांची नाशक आहे.-रा. नि, शीतळ, कडू; आणि कफमनाराड़

आहे.---ध. नि. सूजनाशक आहे.- द्र. र. दाह भाणि मळ वांची

नाशक आहे.-ग. नि |
८ करवीरादिधर्ग. |

५३० श्वेतकरवीर. ( पांढरी कण्हेर. ) -[तिखट, तीह्म; आणि
कत, कंडू, वणरोग, विष, फाड यांची ना क॒झसून चोड्यास मार-
णारी आहे.- रा. नि.

५३१ रक्तकरवीर, ( तांबडी कण्हेर. )- तिखट, तीक्ष्म, रक्तशुद्धि-
कारक; आणि त्वग्नोग, वण, कंडू, विष, कृष्ठ यांची नाशक भाहे,-
रा. नि. पांढरी, तांबडी, पिवळी व काळी अशी चार प्रकारडी
कण्हेर असून ग्रुणांनीं सारखी आहे.-रा, नि, उष्णर्वोर्य, डोळ्यांना
हितावह, भक्षणानें विषासमान; आणि ज्वरनाशक आहि.-ध. नि
म. नि

५३२ श्वेतधत्तूर, ( पांढरा धोतरा. )- वणहारक, तिखट, उष्ण
भ्रमकारक, कातकारक; आणि त्वग्नाग, खरूज, फंडु, उवर यांचा
नाशक आहे.-रा, नि, अभिवर्धक, वांतिकारक भाणि मदकारक
आहे.--द्र. र. वातकारक; आणि विष, कुष्ठ, उबा, लिखा, कफ,
यांचा नाशाक आहे.-भा. प,

५२३ कृष्णधत्तर, ( काळा धोतरा. )- पांढऱयाहूने मुणांनीं
अधिक आहे.--रा, नि. कि

५३१४ कोविदार, ( कोरल. )--तृरट, ग्राही, जणांना रोफ्ण
करणारा, अभिदीपक; आणि कफ, वात, मत्रकृच्छू ग्रांचा . वाहक
आहे.-रा. नि. गंडमाळा, गुदभ्रंशरोग, कफ, पित्त पांचा नाशक भाहे.-
थ. नि. कृमि आणि कुष्ठ पांचा नाशक भाहे.-क्रे. नि. पाती फुलं-
थंढ, जड; आणि रक्तपित्त, प्रदर, क्षत्कात्त, श्वास, गुवशेम शांडीं
नाशक माहत.--इह. र, |

<६ - निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

५३५ अके, ( लाल रुई. )---तिखट, उष्ण, अभिदीपक; आणि
बात, सुज, व्रण, कंडू, कुष्ठ, कृमि यांची नाशक आहे.-रा. नि. सारक
आणि ऐ्ीहोद्रनाशक आहे.--ध. नि, विष, गृल्म, मूळव्याध, यकृत,
सूज, उदर यांची नाशक आहे.--म. नि. याचीं फुलें-वृष्य, अभिदी-
पक, पाचक; आणि अरुचि, कफ, शवास,,कास, उंदराचं विष यांची
नाशक आहेत. विरेचक, आणि रक्तपित्तताशक आह.--भा. प्र,

५१६ श्वेताक, (पांढरी रुई. ) --तिखट, कड, उष्ण, मलशुद्धिकर
आणि मृत्रकृच्छ,रक्तदाष, सूज, व्रण, यांची नाशक आहे.--रा. नि

५३७ राजाके (लाल मांदार. )-तिखट, कडू, उष्ण; आणि कफ
मेदोरोग, विष, वात, कृष्ट, व्रण, सूज, कंडू, विसप यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. छीहा, गुल्म, उद्र, आध्मान ( पोटफुगी ) यांचा नाशक
आंहे.-द. र.

५३८ श्वेतमंदार. ( पांढरा मांदार, )--अति उष्ण, कडू, मलशु-
द्धिकर; आणि मूञजकृच्छू, त्रण, दारुण कृमि यांचा नाशक आहे.-रा नि.
_ ५१९ सुरपुत्नाग, ( सुरंगी.) इचे गुण उंडणीच्या गुणांप्रमाणें
आहेत -रा. नि

_ ५४० रक्तपठाक्च, (तांबडा पळस.)-तुरट, उष्ण; आणि कृमिरोगना-
शक आहे.--यांचं बीज-कडू, ओली खरूज, कोरडी खरूज, त्वग्नोग याचें
नाशक आहे.याची फुलें- उष्ण; आणि कंडू, कुष्ठ यांचीं नाशक आहेत.
तांबडा, पिवळा, पांढरा आणि निळा असा फुलांवरून चार प्रकारचा
पळस आहि. यांचं गुणही सारखेच आहेत. पांढरा. विज्ञान देणारा
आहे.--रा. नि. यांचें फूल-सारक. भम्त्रणाला सांधणारें, वृष्य,
ग्राही, शीतळ, आणि वातुळ आहे.--के, नि, मूत्रकच्छूनाशक आहे.
दू, र. वातरक्तनाशक आहे.-भा, प्र, क्षारश्रेट, ग्राही, अभिदीपक,
आणि हीहा, गुल्म, वात, कफ, मूळव्याध, संग्रहणी यांचा नारक
आहे-ध. नि. यांचें फळ तृषा, दाह, कफ- रक्तापेत्त, कृष्ठ, प्रमेह,

ओषधी -गुणदोष. ट्छ

उद्र यांचं ना*क आहे.-के, नि, भम्संधानकारक; आणि झृमि,
शूल यांचा नाशक आह. --म. नि

५४१ पुन्नाग. ( उंडण. )-मधुर, शीतळ, सुगी, देवतांना तुष्टि-
प्रद; ४णि पित्तनाशक आहे. -रा. नि. इचं फूल वृष्य; आणि
वात, शूल, कफ यांचं नाशक आहे. - द्रू, र, रक्तापेत्तनाशक
आहे.--म. नि

५४२ तिलक. ( तिलकवृक्ष, तिळवा. ) -मधुर, चिक्रण, बलपृष्टिका-
रक, हृद्य, लघु, मेदोवर्धक; आणि वात, पित्त, कफ यांचा नाशक आहे.
याची साल-तुरट, उष्ण, पुस्त्वहारक; आणि दृतरोग, कामे,
सुज, व्रण, रक्तदोष यांची नाशक आहे.-रा. नि. कफ, कृष्ठ, मुख-
रोग यांची नाशक आहे.--भा, प्र,

५४३ अगस्त्य, ( हद्गा, अगस्ता. )न्पांढरा, पिवळा, [नळा
तांबडा असा फुलांच्या रंगावरून हद॒गा चार प्रकारचा आहे. मधुर,
थंड; आणि त्रिदोष, श्रम, कासरोग, भूतबाधा यांचा नाशक आहे
तसेंच-थंड, मदकर; आणि जिदोष, श्रम, कफ, कासरोग, वैरूप्य,
भूतबाधा, बल यांचा नाशक आहे.--रा. नि. याचें फूल-ज्वरनाशक
आहे.--ग. नि. वाताला कोपविणारा, रुचिकर; आणि कफ, पित्त,
चातर्थिकज्वर, पडसें यांचा नाशक आहे.-के, नि. याचे फल--अति
शीतल किंवा उष्ण नसून पाककाळीं तिखट, वातुळ; आणि कफ, पित्त,
रातांधळें यांचं नाशक आहे

५४४ रक्तपाटली, ( लाठ पाडळ. )--रसकाळीं कड, तिखट
उष्ण, आणि कफ, वात, सज, पोटफुगी, वाते, श्वास, सन्ञिपात
यांची नाशक आहे.- रा. नि. कावीळीची नाशक आहे. इचे फुल--
कफ, रक्तदोष यांचें नाशक आहे.- म. नि. वातरोग, पित्त, उचकी
कफ, अराच, सूज यांची नाशक आहे.-ध. नि. निदोष, रक्तदोष, उ-
चका, तृषा याची नाशक आहे. इचे फूल- हृदयाला .हितताषह;
कफ, रक्तदोष, दाह, पित्त यांचं नाशक आहे. इचे फळ-- मूजइच्छू

ट्ट निघंरॉकरोंमाणि-गुणदोप-प्रकरण.

नॉशक महे.- के. नि. रक्तापेत अश माणि वात यांचे नाशक
आहे.-भा. प्र.

५४५ श्ेतपाटली. (पांढरी पाडळ.)- कडू; जड, उष्ण; आणि वात,
थांति, उभकी, कफ, भ्रम, शोष थांची नारांक आहे.--रॉ. नि.
दोम्ही पाडळी-हृद्य, सुगंथी; आणि कफ, वात यांच्या नाशक आहेत.
तसेंच या वाताला किंचित्‌ कोपविणाऱ्या आहेत.- ध नि. किंचित
बॅतिकारक आहेत.--दट्र. र.

५४६ अशोक. ( अशोक. )--थंड, हृदय; आणि पित्त, दाह,
श्रम, गुल्म, शूल उव्र, पोटफुगी, कृमि यांचा नाशक आहे.- रा.नि.
सुका, अपची (.गंडमालेचा भद ), शोष, विष, रक्तदोष यांचा नाशक
आहे.-- भा. पर.

५४७ चँपक. ( पोनचांफा. )-- तिखट, कडू , थंड, गुणावह,
झणि दोह, कृष्ट, कंडू, मण यांचा नोशक आहे.-रा. नि. वात, पित्त
मॉशक आहे.--ध. नि. पिच, कफ, रक्तदोष यांचा. नाशक आहे.-
ब. नि. कफ, वात, पित्त यांचा नाशक आहे.--भा. प्र.

७४८ नागचेपॅक. ( नागचंपक, नागचांफा. )--तिखट, उष्ण,
क्रांतिकारक, चक्षष्य, ग्रणरोपक, अभिस्तेभक; भाणि वात, कफ, यांचा
नाशक आहि.-रा, नि, पाच्या फुलाची कळी-सुगंधी, देव व राजा
चास थोग्य, सोन्यासारखी पिवळी, भ्रमरांची घातक; आणि वात, पित्त
यांची नाशक आहे.

_५४९बकुछ. ( बकूळ. )--शीतळ, हृद्य, मधुर, तुरट, मादक,
हर्षेदायक; आणि विषदोषनाशक आहे. बकुळीची फुलं-रुचिकर, क्षीर-
ज्ञ, सुगंधी, शीतळ, मधुर, चिक्कण, तुरट, मलावष्ठभक आहेत.--
श्र. नि. पाची पक्क फळें सुगंधी आहेत. याचे फळ--वृंतांला घट्ट
करणार, स्वच्छ, जड, वातुळ; आणि कफापित्तनाशक आहे. --

]...। लि » स. नि.

ओषधीौ-गुगदोष. . ८९

५५० केतकी. (श्वेत केवडा. ), सुवणेकेतकी. ( सोन केवडा. )-
कांतिकर, सुवर्णवणीचा, मद्नोन्मादवर्धक, सुखकर; आणि केशदोर्गध्य-
नाशक आहे, याचा सोट--थड, तिखट, रसायन, बलकर, दहाला
बळकटी आणणारा; आणि पित्त, कफ यांचा नाशक आहे.-- रा.
नि. याच्या कणसांतील केसर---कफ, विष, शिंबें, कंडु यांचं नाशक
आहे. याचें फळ--मधुर, आगि प्रमेह, कॅफ, वातं, यांचें नाशक
आहे.--द्र. र.

५५१ सिंदुरी. ( शेंदरी. ) ---तिखट, कडू, तुरट, चेंडीला
( देवीला ) प्रिय, आणि कफ, वात, शिरोरोग, भूतबाधा यांची नाशक
आहे.-रा. नि. थंड; आणि रक्तपित्त, तृषा, वाते यांची नाशक आहे.-
म. नि.

५५२ जाती. ( जाई. )--शौतळ, कडू; आणि कफ, मुखपाक
यांची नाशक आहे. इंची कळी-नेत्ररांग, ब्रंग, विस्फोट ( फोड ),
कृष्ठ यांची नाशक आहे.-- रा. नि. रक्तदोष, कंठरोग, नेत्ररोग,
दुंतरोग यांधरी नाशक आहे.-म. नि. कफवातनाशक आहे.--द. र.
कफपित्तनाशक आह.--“-ध. नि.

५५३ पुदर. (मोगरा. ) - मधुर, शीतळ, सुगंधी, सुखदायक, मनो-
ल्हादक, भमरांना आनंददायक; आणि पिचनाशक आहे.---रा. नि.

५५७. शतपत्री. ( शेवती दवणशेवती. ) थंड, कडू, तुरट, सुगंधी
कर; आणि कृष्ठ, मृखपाक, पित्त, दाह यांची नाशक आहे-रा. नि.

५५५ पेडिका.( वलमागरा, मागरी. ) - तिखट, कडू, डोळ्यांना
हितावह; आणि मुखरोग, कुठ, फोड, कंडू, विष, बण यांची नाशक
आहे.-रा. नि. वृष्य आणि कफनाशक आहे.-दर.र. वातनाशक आहे.-
ग. नि. पित्त, नेत्ररोग, वात, रक्तपित्त यांची नाशक आहे.-म. नि.

५५६ चृत्तमाठ्िका, ( बटमोगरा. ) -तिखट, उष्ण, सुगंधी; आणि
नेत्ररोग, व्रण, मुखरोग यांचा नाशक आहे.--रा, नि.

वट

९७ निघंटशिरोमणि-धुणंदोष-प्रकरण,

५५७ वार्षिकी, ( साटई मोगरी. ) -थंड, हृय, सुगंधी; आणि
पिं, कफ, वात, विष, फोड, कामि, आंव, यांची नाशक आहे.-रो, नि.

५५८ कस्त्रीमल्िका, ( कस्तूरमोगरा.)--याचे गुण रानमोगंरी-
पमाणे आहेत.--रा, नि. |

५५९ वासंती, ( मधुमाधवी.')--थंड, हृदय, सुगंधी, केशांचे
बुंचंड्यास'सुखकारक, मदनोन्माददायक; आणि श्रमनाशक आहे.---
रा. नि. घर्मनाशक आहे.- ध. नि. मस्तकपीडा, त्रण, कफ, रक्तदोष
यांची नाशक आहे.--दर. र.

५६० नवमलिका. ( नेवाळी. )-- अति शीतळ, सुगंधी, आणिं
सर्वे रोगनाशक आहे.-रा. नि. उष्णवीर्य रसकाळीं कडू ; आणि
वात, पिच, नेत्ररोग, मुखरोग, यांची नाशक आहे.---म. नि.

५६१ आतिमुक्त. ( राँयनेवाळी. )-- तुरट, शीतळ, श्रम, पित,
बाह, ज्वर, उन्माद, उचकी, वांत, यांची नाशक आहे.- रा. नि.

५६२ यूथिका. ( पांढरी जुई. ), हेमयूथिका. ( पिंवळी जुई, )-
मधुर, थंड, आणि मूत्रांतील खर, पित्त, दाह, तृषा अनेक प्रकारचे
त्वग्नोग यांची नाशक आहेत. पांढरी, पिंवळी, निळी व मिश्रवर्णाची
अशी सार वर्णांची जुई आहे. या चारी प्रकारच्या जुई-कडू, थंड;
आणि पित्त, कफ, ज्वर, मणरोग यांच्या नाशक आहेत. या चारी
प्रकारच्या जुई रसर्वाया[दिकांत सारख्या असून पिंवळी जुई सुशोभित
आणि आति सुगंधी आहे.-रा. नि. वातरक्त, मृखरोग यांची नाशक
आहे.- द्र. र. कंठरोग नेत्ररोग यांची नाशक आहे.- म. नि. कफ-
कर; वातुळ; आणि दंतरोग, विष, रक्तदोष, वण यांची नाशक आहे.
भा. म. |

५६१९ कुब्नक. ( कन्ज. )--सुगंधी, शीतळ, आणि रक्तापेत्त,
कफ यांचा नाशक आहे. बारचे फूल-शीतळ, कांतिकर; आणि हाह,

रक्तापेत्त यांचें नाशक भाहे.-रा. नि. तुरुउ, मधुर, रसायत्र, वृष्य,
ग्राही आणि त्रिदोषनाशक आहे.-ध. नि.

५६४ मुचूकुंद. ( मुचकुंद. ) --तिखट, कडू, कंठाला हितकर;
आणि कफ, कास, त्वग्नोग, सूज, बण, खरूज यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. मस्तकपीडा, रक्तपित्त, विष यांचा नाशक आहे.-भा. प्र.

५६५ करुणी. ( करवीरणी. )-तिखट, कडू, उष्ण; आणि क्रफ,
वातरोग, पोटफुगी, विष, मलबद्धृत्व, मानेच्या बर द्वोणारे रोग, ऊर्ध्व
श्वास यांची नाशक आहे.- रा. नि.

५६६ माधवी. ( माधवी. )--तिखट, कडू ,त्रट, उग्रगंधी; आणि
पित्त, कास, मरण, दाह, शोष यांची नाशक आहे.--रा. नि. .

५६७ गणिकारी. ( गणेरी. ) -अतिसुगंधी; कामकीडोत्तेजक;
आणि त्रिदोष, दाह, शोष यांची नाशक आहे.-रा. नि. कुष्ठरोग,
कर्णरोग यांची नाशक आहे.-म. नि. मलमूत्राची शुद्धि करणारी, वृष्य;
आणि सज, कफ, रक्तदोष यांची नाशक आहे.--द्र. र.

५६८ कुंद. (कुंद.)-अतिमधुर, शीतळ ,तुरट, केशांना हितावह,
सारक, अभिदीपक्र, पाचक; आणि कफ, पित्त, यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. हृदय, अल्पगंधी, मनोहर; आणि मस्तकपीडा, विष, पित्तरोग
यांचा नाशक आहे.-प. नि.

५६९ बक. ( थोर बकुळ, बगोलें. ) -आति शीतळ, कडू, मधुर,
अभिदीपक; आणि पित्त, दाह, कफ, श्वास, श्रम यांचा नाशक आहे.-
रा. नि.तिखट, उष्ण आणि कफनाशक आहे.-ध. नि. लेपानं सर्व वण-
हारक; आणि पित्त, मूत्रकूच्छ, मृतखडा यांचा नाशक आहे.-म. नि.
'योनिशल, विष, तृषा, कृष्ट, रक्तदोष यांचा नाशक आहि. -भा. प्र.

५७० केविका. (केवा, केरव. )--मधुर, शीतळ; आणि दवाहू,
प्रिच, श्रम, वातरोग, कफरोग, वांतिय़ांची नाशक आहे.

९्२ निर्धटशिरोमणि-गुणदोष- प्रकरण.

४७१ बंधूक. ( दुपारी. )-सूर्याला तुष््दायक; आणि ज्वर, ग्रह-
बाधा, पिशाचबाधा यांची नाशक आहे. कफकर; आणि वातपित्त-
नाशक आहे.-द. र.

५७२ त्रिसंधि. ( त्रिसंधि. )-रुचिकर; आणि त्वग्नोग, कफ, कास-
रोग यांची नाशक आहे.-रा. नि. कफपित्तकारक आहे.-म. नि.

५७३ जपा. ( जासवंद. )-तिखट, उष्ण, वांतिकारक, कृमिवर्धक,
सूर्याच्या उपासनची सिद्धि करून देणारी आणि इंद्रलप्तरोगनाशक
आहे.--रा. नि. ग्राही आणि केशांना हितकर आह-म. नि.

५७४ भूंगमारी. ( भुंगमारी. )-कडू; आणि वात, कफ, ज्वर, सूज,
कंडू, कृष्ठ, त्रणराग, अस्थिरोग यांची नाशक आहे.--रा. नि.

५७५ तरणी. ( कांटेशेवती. )-थंड, चिक्कण, मधुर; आणि पित्त,
दाह, ज्वर, मुखरोग, तृषा, वांति, यांची नाशक आहे.-रा. नि. ग्राही
अभिवर्धक; आणि कफ; पित्त यांची नाशक आहे.--ध. नि.

५७६ राजतरणी. ( थोर कांटेशेवती. ) तुरट, कफकर, चक्षुष्य, हृद्य,
सुगंधी आणि दृवांना प्रिय आहे.-रा. नि.

५७७ रक्ताम्ठान.(रक्त कोरांटा, अबोली. ) तिखट, उष्ण, कांति-
कर; आणि वात, सूज, ज्वर, शूल, पोटफुगी, कास, श्वास यांची
नाशक आहे.--रा. नि.

५७८ पीताम्लान. (पिंवळा कोरांटा. )-तुरट, उष्ण, कडू, अभिदी-
पक; आणि कफ, वात, सूज, कंडू, रक्तदोष, त्वग्नाग यांचा नाशक
आहे.-रा. नि.

५७९ नीळाम्लान (निळा कोरांटा, बाणपुष्पी, )-तिखट, कडु; आणि
कफ,वात, शूल, कंडू, कुष्ट, त्रण, सूज, त्वग्नोगयांचा नाशक आहे.- रा. नि,

५८० कॅटकुरेंटक. ( पिवळा रान कोरांटा. )-तिखट, कडू; आणि
दंतशूल, कफ, वात, सूज, कास, त्वग्नोग यांचा नाशक आहे.-रा. नि.
मधुर, चिकण, कडु, उष्ण, केशांना काळेपणा आणणारा; आणि कृष्ठ,

आषधी -गुणदोष. ९३

कंडू, विष यांचा नाशक आहे.--के. नि. थंड, कडू, केशवर्धक,
बलकर, वृष्य, आणि, तुषा, दाह, त्रिदोष यांचा नाशक आहे.---
ध. नि. वात, रक्त, कफ यांचा नाशक आहे.--द्र. र.

५८१ उष्ट्कांडी. ( उताटी. )--कडू, उष्ण, रुचिकर; आणि
हृद्रोगनाशक आहे. याचे बीज - मधुर, शीतळ, वष्य, तृप्तिकारक
आहे. - रा. नि.

५८२ पिंडीतगर. (१३वगर, अनंत.) -शीतळ, कडू, पथ्य; आणि
दृष्टिदोष, भतान्माद, विष यांचा नाशक आहे.- रा. नि. चिक्कण; आणि
त्रिदोष, मस्तकरांग, अपस्मार यांचा नाशक आहे- ध. नि.

५८३ दमनक, ( दवणा, ) - शीतल,कडु, तुरट, तिखट; आणि
त्रिदोष, दुंद्रजरोग, कृष्ट, फोंड यांचा नाशक आह.-रा. नि. हृद्य आणि
भूतवाथानाशक आहे. --ध. नि. प्रमेह, पीटिका, कंड, ग्रहपीडा यांचा
नाशक आहे.-के. नि. मूळञ्याव, श्वेतकुष्ठ यांचा नाशक आहे -म. नि.

५८७४ वन्यदमनक. ( रानदतणा. ) -वीयस्तंभक, बलकर; आणि
आंवेचा नाशक आह---रा. नि.

५८५ तुलसी. ( तुळस. )-तिखट, कडू, उष्ण, रुचिकर; आणि
वात, कफवात, जंतु, भूतजाधा, कृमि यांची नाशक आहे.- रा. नि.
पांढरी व काळी अशा दोन प्रकारच्या तुळतती असून गुणांनी समान
आहेत. कास, लुतादिकांचें विष यांची नाशक आहे.-ग. ने. पित्त-
कर, दाहकारक, हृद्य, अभिदीपक; आणि कुष्ठ, कफ, रक्तदोष, मत्रकुच्छ,
श्वास यांची नाशक आहे.-म. नि, उचकी, ज्वर, विष, दुर्गंधी,
शल यांची नाशक आहे.

५८६ मरुबक. ( मरवा. )--तिखट, कडू, उष्ण; आणि कृमि,
कुष्ठ, मलबद्धता, पोटफुगी, शूल, अभिमांद्य, त्वग्नोग यांचा नाशक
आहे.-रा. नि. कफ, रक्तापेत्त, कुष्ठ, कंडू, ज्वर यांचा नाशक
आहे.-के. नि. हलका आणि शूलनाशक आहे.- द्र. र. विंचवाचे

१७४ निघंटाशिरोमणि -सुणब्षेघ-प्रकरण.

विष, कफ, बात यांचा नाशक आहे.-म. नि. अभिवर्धक आहे.-
था. प्र. न

५८७ प्लुद्रपर्गोजिक. ( बारीक पानांचा अजवला. ), श्रताजक.
( पांढरा अजवला ), कृष्णाजेक. (काळा अजवला.) तिन्ही प्रकारचे
अजवले-तिखट, उष्ण, रुचिकर, सुखाने प्रसव करणारे; आणि कफ,
वात, नेत्ररोग, कुत्रिमविष, रक्तदोष आहेत. -- रा. नि.
यांचे नाशक आहेत.--रा. नि. कफवातज्वरनाशक आहेत.-<द. र.
मूळव्याध, दद्र, कृमि यांचे नाशक आहेत.-म. नि. अरुचि, वांति,
यांचे नाशक आहेत.- ग. नि. पाककाळीं तिखट, दाहूकारक, तौक्ष्ण,
हृद्य, रुचिदायक, अम्िदीपक, पित्तकर; आणि श्वास, कास, हृद्राग,
पाठीचा शूळ यांचे नाशक आहेत.- के. नि.

५८८ बनबबेरिका. ( सुगंधी अजवला. )--उष्ण, सुगंधी, तिखट,
नाकाला संतोष देणारा; आणि पिशाचबाधा, वाते, भूतबाधा यांचा
नाशक आहे.-- रा. नि. पित्कर; आणि पाठीचा शूल, श्वास,
दुर्गाधे, कासरोग, कफ, वात, विष यांचा नाशक आहे.-ध. नि.

५८९ गंगापत्री. ( गंगावती. )--तिखट, उष्ण; आणि वात, त्रण
यांची नाशक आहे.--रा. नि.

५९० पाची. ( पाच. )-- तिखट, उष्ण, कडू, तुरट; आणि
वातरोग, म्रहबाधा, भूतबाधा, व्रण, त्वग्नोग. यांची नाशक आहे.--
रा. नि. दाह, तृषा, विष यांची नाशक आहे.-दू. र.

५९१ व्रालक.-( पांढरा वाळा. )- शीतळ, कडू, केशांना हित-
कर; आणि पित्त, वांत, तृषा, ज्वर, कृष्ठ, अतिसार, श्वेतकुष्ठ,
बग यांचा नाशक आहे.-- रा. नि. कडु, दाह, कुर्ठ,
पप्रेत्त, कफ, विसर्प, कफ, रक्तदाष यांचा नाशक आहे.-ध. नि. आपि-
दीपक, पाचक; आणि रक्तपित्त, कफ, जण, उचकी, दाह, हृद्राग प्रांचा
नाशक आहे.- के. नि. विष नाशक आहे.- म. नि.

५९९ बबेर. ( रानतुळस. ) तिखट, उष्ण, सुगंधी, आणि वांतरोग,
विसंप, विष, त्वग्रोग थांची नाशक आहे.- रा. नि.

५९३ सुरपणे. ( सुरपीण. ), तिखट, उष्ण, अग्निदीपक, कांति-
केर; आणि कृमि, श्वास, कफवात, वांत यांची नांशक आहे.-रा. नि.

४५९४ आरामशातला. ( रामखाली, सुगंधपत्रा. ) कडू, शीतळ;
आणि पित्त, दाह, व्रण, शोष, फोड यांची नाशक आहे.-रा. नि.कफ,
रक्तेपित्त यांची नाशक आहे.--के. नि. |

५९५ कमल. ( कमळ. ) -शीतळ, मधुर, सुगंधी; आणि रक्त-
पित्त, श्रम, भ्रांति, संताप यांचें नाशक आहे.--रां. नि. कांतिकर;
आणि कफ, पित्त, तृष्णा, दाह, रक्तदोष, फोड, विष, विसर्प यांचें नाशकं
आहे.--म. नि.

५९६ पुंडरीक. ( पांढरे कमल. )- थंड* कडू, मधुर; आणि
पित्त, दाह, श्रम, शोष ,तृषा, रक्तदोष, भ्रम यांचे नाशक आहे.-रा. नि.

५९७ कोकनद. ( तांबडं कमळ. ) कडू, मधुर, तिखट, थंड,
वृष्य, तृपतिदायक; आणि कफ, पित्त, वात, रक्तदोष यांचें नाशक
आहे.-- रा. नि.

५९८ नीलाब्ज. ( निळं कमळ. ) --शीतळ, मधुर, सुगंधी,
देहाला बळकटी आणणारं, रुचिकर, रसायनांत श्रेष्ट, केशांना हिता-
चह आणि पित्तनाशक आहे.-- रां. नि.

५९९ त्रिविधकमल.( तीन प्रकारचीं कमले. )- दाह, रक्तपेच,
तृषा, हृद्रोग, वाति, मुच्छा यांचीं नाशक आहेत.--रा. नि.

६०० पद्मिनी. ( कमळणी. )-- कडू, तुरट, मधुर, थंड; आणिं
पित्त, कमि, शोष, वांति, म्राते, संताप, कफापित्त यांची नाशक
आहे.-- धर. नि. जड, रूक्ष, मलावषटंभक; आणि विष, रक्तदोष
यांची नाशक आहे.--द्र. र. वातुळ; आणि रक्तपित्त, कफ यांची नाशक
आहे.--भा. प.

९६ निघंटशिरोमणि-सुणदोष-प्रकरण.

६०१ पद्मा. ( कमळाक्ष. )---तिखट, मधुर, पाचक, रुचिकर;
आणि पित्त, वांति, दाह, रक्तदोष यांचे नाशक आहे.- रा. नि.
ग्भस्थापक, किंचित्‌ वातुळ; आणि रक्तपित्तनाशक आहे.-ध. नि.
दाहनाशक आहे.--द्र. र. कफवातकारक आहे.-ऱम. नि.

६०२ मृणाल. ( कमळाची दंठी, भिस. ) थंड, कडू, तुरट;
आणि पित्त, दाह, मूत्रकृच्छू, वांति यांचें नाशक आहे.-- रा. नि.
वृष्य व ग्राही आहे.--द्र. र.

६०३ पद्मकंद. ( कमलकंद. ) --- तिखर, मलावष्टंभक, रूक्ष,
रुचिकर, तुरट; आणि कफ, कासरोग, पित्त, तृषा, दाह यांचा नाशक
आहे.--रा. नि.

६०४ किंजल्क. ( कमळकेसर. ) ---मधुर, रूक्ष, तिखट, थंड,
रुचिकर; आणि मुखांतील चद, पित्त, तृषा, दाह यांचे नाशक आहे.-
रा. नि. ग्राही; आणि रक्तमूळव्याथ, कफ, पिचत थांचे नाशक आहे.-
म. नि. कांतिदायक; आणि विष, सूज यांव नाशक आहे.-भा. प्र.

६०५ संवर्तिका. ( कमळाच्या कावळ्या पाकळ्या. )--थंड,
कडू, तुरट; आणि दाह, तृधा, मूत्रकच्छू, मूळव्याध, रक्तपित्त यांच्या
नाशक आहेत.- भा. प्र.

६९६ कणिका. ( ज्यांत वळाचे बी असतें तो गर्भकोश.) -<
कडु, तुरट, मधुर, थंड, वखश दुक, य; आ तुवा, रकदोष, कफ,
पित्त यांचा नाशक आई. -भा प.

६०७ उत्पल. (लद्दान कानळ, चत्रावकाशी.) -थंड, मधुर; आणि
पित्त, रक्तदोष, दाह, श्रम, वाति, भ्रांति, कृनि, ज्वर यांचं नाशक
आहे. --रा. नि.

६०८ कुमुद. (पांढरं कमळ, चंद्रविकाशी, कापूसकमळ. ) ---
शीतळ, मधुर, पाककाळीं कडू; आणि कफ, रक्तदोष, दाह, श्रम, पित्त,
यांचें नाशक आहे. - रा. नि.

औषधी-युणदोष. ९७

६०९ नीलोत्पल. ( निळें कमळ, चंद्रविकाशी. )-- अतिमधुर,
शीतळ, सुगंधी, सुखकर, पाककाळीं आति कडू; आणि रक्तापित्तना-
शक आहे.- रा. नि.

६१० उत्पलिनी. ( चंद्रविकाशी कमालिनी. )-- थंड, कडू
आणि पित्त, रक्तदोष, वाते, कफ, कास, तृषा, श्रम यांची नाशक
आहे.--रा. नि

६११ कुमुद्रतीबीज. ( कुमुदबीज. ) -मधुर, रूक्ष, थंड. व जड
आहे.--रा. नि. |

६१९२ कल्हार. ( कल्हार, लहान जातीचें पांढरे कमळ, )--
ग्राही, मलावष्टंभक, रूक्ष, अति थंड व जड आहे.--रा. नि.

६१२३ कमलिनीपत्र. ( कमळणीचीं पानें. )--- मधुर, थंड, तुरर,
तिखट, वातुळ, ग्राही, कडू, लघु; आणि कफब्रित्तनाशक आहेत.

६१४ पुष्पद्रव. ( १ पुष्पांतील मध, २ पुष्पांचा सुगंधी अकं॑.)-
सुगंधी, तुरट, शीतळ, सारक, मादक, तृप्तिकर; आणि दाहू, श्रम,
वांति, भ्रांति, तृषा, पित्त, कफ, अरुचि, मुखरोग यांचा नाशक आहे.--
रा. नि. |

६१५ जात्यादिमोद. ( जाई आदिकरून पुष्पांचा परिमल. ) -
जाई ही मूदु, मनोल्हादक, मधुर, अशी असून इचा सुगंध ४ घटकां-
पर्यंत राहतो; बटमोगऱ्याचा सुगंध ८ घटकांपर्यंत राहतो; बटमोगरा
हा मद उत्पन्न करणारा आहे; जाईला सुगंध जास्त असतो; नेवा-
ळीचा सुगंध १ दिवस राहतो; सोनचाफा मद उत्पन्न करणारा असून
याचा सुगंध तीन दिवसपर्यंत असतो; आणि कवड्याला तीम्न सुगंध
असून त्याचा सुगंध ८ दिवस राहतो.

___ ९ आम्रादिवर्ग. |

६१६ आम्र.( आंबा. )कांवळा आंबा---पित्तकर, वातुळ, कफकर,
रक्तदाषकर, त्रिदोषकर, रुचिदायक, तुरट, आंबट; आणि कंठरोग-

नरे

शट निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

नाशक आहे. पिकलेला आंबा--जड, मधुर, पुष्टिदायक, धातृवृद्धि-
कारक, तृप्तिकर, कांतिकारक; आणि जिदोष, तृषा, श्रम यांचा नाशक
आहे.--- रा. नि. योनिरोग, अतिसार, प्रमेह यांचा नाशक आहे.-
के. नि. कफ, वात, त्रण यांचा नाशक आहे.-दर. र. ग्राही आणि
मूळव्याधनाशक आहे.-म. नि. आंब्याचा रस -हृदयास हितकर,
सुगंधी, चिक्कण आणि रुचिकर आहे. साल, मूळ, कोंवळीं पानें--
ग्राही, तुरट; आणि कफ, पित्त यांचीं नाशक आहेत. पिकलेला
आंबा--- हृदयास हितकर, रुचिकर, कांतिकर; आणि रक्तमांसबलदा-
यक आहे.--ध. नि.

६१७ कोशास्र. ( कोशिंब, लाल रांनआंबा, )--पित्तकर,
कफकर, दाहकर, सुजेला उत्पन्न करणारा; आणि वातनाशक आडे.
पिकलेला--मधुर, आंबर, रुचिकर, अभिदीपक, बलकर, आणि पुरि-
दायक आहे.--रा. नि. कुष्ठ, मूळव्याध, पित्त, त्रण, कफ यांचा
नाशक आहे.--द्र, र, याच्या आठींतील मगज-अग्िदीपक, बलकर;
आणि पित्त वात यांचा नाशक आहे.--रा, नि. ग्राही आणि वात-
नाशक आहे.--भा, प,

६१८ राजास्र. ( राज आंबा, कलमी आंबा. ), महाराजाप्र.
( महाराजआंबा ), बद्धारसाम्र.( आते थोर रसाळ आंबा. ) अपक्क.-
तिखट, आंबट, पित्तकर, दाहकारक आहे. पिकलेला-- गोड. मधर
पु्िकर, वीरयंप्रद, बलकर आहे. तिन्ही प्रकारच राजआंबे सारखे असून
एकापेक्षा एक रसाने व गुणानं अधिक आहे. राजआंबा याचे कोंवळं
फळ--रक्तदाषकारक, वातकारक, कफकर, श्वासकारक आणि 'त्त-
कर आह. प्कलर फळ--- मधुर, शातळ, जड, वष्य, आणि तृषा
दाहू, ।तदाष, श्रम, श्वास, अरांच यांच नाशक आह. आंब्याची
साल- तुरट आहे. याचें मूळ-किंचितु सुगाथे, राचेकर, ग्राह 1; आणि
थेड आहे. यांचीं फुले-रुचिकारक आहेत.-रा. नि.

औषधी-गुणदोष. ९९

६१९ जंबू, ( जांभूळ. )- तुरट, मधुर भलावष्टंभक, रुचिकर,
पाचक: आणि कृमिरोग, श्रम, पित्त, दाह, शाप कंठरोग, कफ
श्वास, अतिसार, कास, यांचा नाशक अहि.-र्‍र्‍रा., नि.. वातुळ
आणि ग्राही आहे..--“ध, नि.

६२० महाजंबू. ( इरसाल जांभूळ. )- मधूर, तुरट, उ. मुख-
जाड्यकर, खर चांगला करणारे, मलावष्टभर्क ; आणि मखस्राव, श्रम
अतिसार, शोष, श्वास, कास, कफ यांचे नाशक आहे. --रा, नि.

६२१ काकजंबू, ( नदीजांभूळ )-ऱतुरट, आंबट पाककाळा
मधर, जड, वीर्यकारक, पुटिकर, बळदायक; आणि दाह, म, आति-
सार यांचें नाशक आहे.-र्‍रा. नि. रक्तदोष, प्रण, कैफ; पिच
यांचे नाशक आहे.--. र.

६२२ भूमिजंबू, ( भूयजांभूळ )--तुरट,,मधुर, हृदयास हितावह,
ग्राही, वीर्यवर्धक, पुष्टिदायक; आणि कफ, नित हृद्रोग, केंठरोग
यांचें नाशक आहे.-रा, नि, याच्या बियांतील मगज मधमेहना-
शक आहे.

६२३ पनस. ( फणस. )-मधुर, बुळबाळत, जड हृदयास
हितावह, बलकर, वीर्यववक, रुचकर जिरण्यास कठीण, याही
आणि भ्रम, दाह, शोष यांचा नाशक आहे. याच बीज---चिंकित्‌
तरट, मधर, वातुळ, जड, याच्या फळाचा विकार नाहींसा करणारं,
हूचिकर: आणि त्वग्नोग नाशक आहे. कावळा फॅणस--नार प (रसहान
स्वादृहीन ) आणि हृदयास हितावह आहे. म पिकलेला फणस-
अग्निदीपक, आणि लवणयुक्त कला असतां हाचेदायक आहे.-रा, [न.,
शीतळ, मलावष्टेंमक, जड, बलकर, कर्कवर्षकी मेदकारक; आणि आंव
वात, दाह यांचा नाशक आहे. हा गुल्मरांगा 3 ज्याचा अग्नि मंद झाला
आहे त्यांस वर्ज्य आहे.-भा, प्र, तुरट, वाठुळ वृष्य, पाककाळीं
मधर, शीतळ, तृष्तकर कफकर: आणि रक्तपत्त वातरोग, पित्त, रक्त-

१०० निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

क्षय यांचा नाशक आहे.- के, नि, पित्तनाशक आहे.--द, र.
वीर्यवर्धक आणि क्षतक्षपनाशक आहे.- म, नि. याचें बीज-वृष्य,
जड, मधुर, मलबद्धकारक, मूत्रबद्धक; आणि वातरोग, पित्त, कफ
यांचे नाशक आहे.-भा, प्र,

६२४ कदली. ( केळ. ) कोंवळें फळ-मधुर, आंबट, तुरट, थंड,
रुचिकारक आणि पित्तनाशक आहे. याप्रमाणेंच केळीचा मधला
सोंट व फुलें यांचेही गुण आहेत. पानें-शूलनाशक आहेत. कंद-
कृमिनाशक आहे. पक्क फळ---तुरट, मधुर, थंड, बलकर, वृष्य, कफ-
कर, जड, मंदामिरोग्यास अहितकर, ज्याचा अग्नि प्रदीप्त आहे त्यास
उत्तम सुखकारक, तत्काल वीर्यवधक, कांतिवर्धक, तुपिदायक,
जिरण्यास कठीण; आणि रक्तपित्त, तृषा, ग्लाने यांचे नाशक आहे.-
रा. नि. मलावष्टंभक, 'नांसल; आणि दाह, क्षुधा, वातरक्त याचे नाशक
आहे.- के, नि.मेट्‌ आणिनेत्ररोग यांचे नाशक आहे. -भा.प्र, केळीचे
झाड-चिक्कण, मधुर आणि रक्तपित्त, योनिरोग यांचें नाशक आहे.-के.
नि. केळीचा गाभा शीतळ, ग्राही, हृदयास हितावह; आणि तृषा,
मूत्रकृच्छ, अतिसार, दाह, मोह, रक्तापेत्त, सोमरोग (योनिरोग )
यांचा नाशक आहे.--३. र,

६२७ काष्टकदली. ( लोखंडी केळ. )--रुचिकर, थंड, जड,
मंदाभिकारक, जिरण्यास कठीण, मधुर; आणि रक्तपित्त नाशक आहे.-
रा. नि.

६२६ गिरिकदली, ( रानकेळ. )--थंड, बलकर, जिरण्यास
कठीण, रुचिकर, वीर्यवर्धक, जड; आणि तृषा, पित्त, दाह, शोष
यांची नाशक आहे.- रा. नि,

६२७ सुवर्णकदली. ( सोनकेळ. )--मधुर, थंड, अल्पभक्षणाने
पथ्यकर, जड, वृष्य, आणि दाह, तृषा, कफ यांची नाशक आहे-

रा. नि,

औषधी -गुणदोच. १०१

६२८ नारिकेल. ( नारळ. )--जड, चिकण; आणि शीत-
पित्तताशक आहे. अधपक्क झालेला नारळ-जिरण्यास कठीण; आणि
तृषा, शोष यांचा नाशक आहे.---रा. नि, पित्तकर, मधुर, शीतळ,
बलप्रद, मांसवधेक आहे.-ध, नि. धातुवर्थक, वीर्यवर्धक, बस्तिशोधक,
तृप्तिकर, जिरण्यास कठीण, हृदयास हितकर, मलावष्टंमक, कफकर;
आणि दाह, क्षतक्षय, वात, पित्त यांचा नाशक आहे.--के. नि,
पित्त, ज्वर यांचा नाशक आहे.-भा. प्र, नारळांतील पाणी-हलकें,
बलकर, शीतळ, रसकाळीं वपाककाळीं मधर; आणि पित्त, पीनस,
तृषा, रक्तदोष, दाह यांचें नाशक आहे.--रा, नि. भ्रांतिनाशक
आहे.-ध. नि, चिक्कण, अग्निदीपक्र, हृद्य, वीर्यवर्धक आणि बरस्ति-
शोधक आहे. झाडाच्या शेंडयाचा गाभा--पिततनाशक आहे. याचं पक्क
फळ--कफकर, वीर्यवर्धक, जड; आणि वातं, रक्तपित्त यांचें नाशक
आहे.--के. नि. पित्तकर, रुचिकर, बलकर, मधुर, अभिदीपक,
वृष्य आणि वीर्यवर्धक आहे.--रा' नि. मलावष्टंभक आगि दाहकर
आहे.-> भा. प. |

६२९ प्रधुनालिकेर. ( मोहाचा नारळ. )---मधुर, बलकर,
पाशकर, थंड, कांतिवर्धथक, रुचिकर, जिरण्यास कठीण, जंतुकारक,
चिक्रण, कामोत्तेजक, अभिमांद्यकारक, आंवेला वाढविणारा, जरानाशक
आणि पित्तहारक आहे.-_रा. नि. नारळांतील खोषर--चिक्रण, जड,
जिरण्यास कठीण, दाहकारक, मलावष्टंभक, रुचिकर, बलकर आणि
वीर्यवर्धक आहे.--रा, नि.

६१० खेरी. ( थोर शिंदी. )--तुरट आहि. पक्क खर्जूरी--
मदकर, तुरट, कफकर,कृमिकारक, वृष्य, धातुवर्धक आणि पित्तवाशक
आहे.-- रा. नि. जड, तृप्तिकर, शीतळ, हृदय, मधुर; आणि क्षतक्षव,
रक्तापेत्त यांची नाशक आहे.- ध. नि, |

६२१ मधुखजेरिका. ( गोड शिंदी, खज्री. ) वृष्य, मधुर, थंड,

१०२ निघंटाशेरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

जंतृकारक बहुवीर्यआरक; आणि दाह, पित्त यांची नाशक आहे.--
रा, नि. कोठ्यांत वात उत्पन्न करणारी, मलावष्टंभक; आणि कफवात,
ज्वर, ऊर्ध्वश्वास, कफ, रक्तदोष यांची नाशक आहे.-के, नि, वात, पित्त,
मर्च्छा, वातरक्त, कफ, श्वास यांची नाशक आहे. वृक्षाच्या वरच्या
भागांतील आंतला नार--वृष्य, थंड; आणि रक्तपेतनाशक आहे.-
म. नि.

६३२ भूखजूरी. ( लघ शिंदी. )-- थंड, मधुर; आणि दाह,
पित्त यांची नाशक आहे.-रा. नि.

६२३३ पिंडखजेरी. ( खजूर, पेंड खजूर. )--मदकर, थंड, जड,
वृष्य, मधुर; आणि पित्त, दाह, श्वास, श्रम, तृष्णा, दाह, शोष यांची
नाशक आहे.--रा, नि. थंड, तृप्तिदायक,बकलर; पुटिदामक;-नीर्य -
वर्धक, अभिमांययकारक, चिक्रण, हृद्य, मदकारक, पित्तकारक, दीपक;
आणि रक्तपित्त, विष, कफ, वात यांची नाशक आहे.--भा. प्र,

६३७४ चार, ( चारोळी .) इचें पक्क फळ---वृष्य,मदकर, आंबट व
जड आहे. इचे बीज- मधुर, वृष्य; आणि पित्त, दाह यांचें नाशक
आहे.-रा, नि. थंड, चिक्ण, धातुवर्धक; आणि कफ, पित्त यांचें
नाशक आहे.-के, नि, रक्तपित्त, वात, क्षतक्षय, रक्तदोष यांचें
नाशक आहे.-द्र, र, मलावष्टेभक, कफकारक, बलकर, सारक
आणि तृषानाशक आहे.-म. नि,, भा, प्र, इचं मूळ- तुरट; आणि
रक्तदोष, कफ, पित्त यांचें नाशक आहे. इचा नार-मधुर, वृ;
3॥णि पित्त, वात यांचा नाशक आहे.-ध, नि,

६२३५ भललातक, ( बिबा. )-तिखट, कडू, तुरट, उष्ण; आणि
कृमि, कफ, वात, उद्र, मलमूत्रजद्ध रोग, -अमेह- मूळव्याध यांचा
नाशक आहि. याचें फळ - किंचित्‌ उष्ण, तुरट, मधुर; आणि श्वास,
मळपत्रबद्ध रोग, मलजद्धता, श्रम, शूल, कफ, उदर, पोटफुगी, कृभि

(१

यांचें नाशक आहे. याच्या फळांतील मगज- तृप्तिकर, अभिदीपक;

ओषधी-गुणदोष. १०३

आणि शोष, दाह, पित्त, वात, अरुचि यांचा नाशक आहे.-रा. नि.
धातृवर्धक, जड; आणि गुल्म, वात, कृमि, कफ, वण, ज्वर,
श्वास, कृष्ट, संग्रहणी, अभिमांद्य यांचा नाशक आहे.--द्र. र.

६३१६ क्षीरी, ( खिरणी. )--मधुर, जड, तृप्तिकर, वृष्य, स्थलत्व
देणारी, हृद्य, चिक्कण; आणि पित्त, प्रमेह यांची नाशक आहे.---
रा. नि. शीतळ, रुचिकर आणि वातनाशक आहे.-ध. नि, मलाव-
ंभक, ग्राही; आणि तृषा, मूर्च्छा, भ्रम, त्रिदोष, क्षय, रक्तदोष यांची
नाऱक आहे.-म, नि. |

६२७ दाडिम. ( डाळिंब. )-मधुर, आंबट, तुरट, ग्राही, अगमि-
दीपक, शीतळ, लघ, उष्ण, रुचिकर; आणि खोकला, वात, कफ,
पित्त, श्रम, ज्वर यांचं नाशक आहे. डाळिंब आंबट व गोड असें दोन
प्रकारचं आहे.--रा, नि, हृद्य, स्मृतिदायक;* आणि कंठरोग, मुख-
रोग, शोष यांचें नाशक आहे.---के. नि.

६१८ तिंदुक. ( टेंभूरणी, )--तुरट, ग्राही; आणि वातकारक
आहे. पिकलेले फळ--मधुर, चिक्रण, जिरण्यास कठीण आणि
कफकारक आहे.--रा, नि, वात आणि त्रण यांची नाशक आहे---
के. नि, कफपित्तनाशक आहे.--ध, नि, इचा नार---पित्तनाशक
आहे.---म. नि. पिकलेले फळ--ग्राही, शीतल आणि वातुळ
आहे.--भा, प्र, ग्राही, शीतल, रूक्ष, मलबद्धक, अरुचिकारक,
वातकारक; आणि कफ, पित्त यांचे नाशक आहे.--के, नि, कफका-
रक, स्वच्छ, जड आणि मूळव्याध, प्रमेह यांचें नाशक आहे.-म. नि.

६३९ काकतिंदुक. ( काकटेंभुरणी, कांटे टेभुरणी. ) - तुरट
आंबट, जड आणि वातकारक आहे. पिकलेले फळ-- किंचित्‌ मधुर,
कॅफकारेक; आणि पित्त, वांति यांचं नाशक आहे.-रा, नि. शीतळ
आहे.-के. नि. संग्राही आहे.-म. नि. मदकारक; आणि कफ, रक्त-
पित्त यांची नाशक आह.-भा. प्र,

१०४ नि्थटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

६४० अक्षोट, ( अक्रोड. )--मंधुर, बलकर, चिक्कण, उष्ण,
शीतळ, कफकर; आणि वात, पिच, रक्तदोष यांचें नाशक आहे.--
रा, नि, सारक आहे.-दर, र, हृद्रोगगाशक आहे.- ग, नि, रस-
काळीं ब पाककाळीं मधुर, चिक्कण, जड, धातुवृर्धुक, वीर्यवर्धक,.बल-
कर, मलावष्टंमक, रुचिकर, हृद्य; आणि रक्तदोष, क्षय, वात, दाह,
यांचं नाशक आहे. -के. नि

६४१ लघुपीळु, ( लहान पील. )--तिखट, तुरट, मधुर, आंबट,
सारक, गोड, अग्निदीपक; आणि गुल्म, मुळव्याध यांचा नाशक आहे.-
रा, नि, वातरक्त आणि कफ यांचा नाशक आहे.-म. नि, आग्नि-
दीपक, रक्तपित्तकारक; आणि बस्तिरोगनाशक आहे.-ग, नि, याचा
नार-कफवातनाशक आहे- ध, नि, कफ, वात, मूतखडा, एाहा,
विषदोष, उद्र, आनाह ( मलबद्धरोग ) यांचा नाशक आहे.-के, नि.

६४२९ बृहतपीळु. ( थोर पील. )--मधुर, वृष्य, पित्तशामक,
रुचिकर, अभिदींपक; आणि विषदोष, आंव यांचा नाशक आहे.-
रा, नि. शिक्ा

६४३ पारेवत. (उत्तरी, पालेवत, द्वीपांतर खजरी. )-मधुर, वृष्य,
हय, चिक्कण, वीर्यकारक; आणि कमे, वात, ज्वर, तृष्णा, दाह, मर्च्छा,
भ्रम यांची नाशक आहे-रा. नि, कफकारक आहे.-द्र. र. शीतळ,
जड आणि उष्ण आहे.--म. नि. अभिशामक आहे.-ग, नि.

६४४ महापारेवत. ( माणवक, थोर द्वीपांतर खज्री. )--मदकर
बलकर, पुटिवधक, वृष्य; आणि मूर्च्छा, ज्वर यांची नाशक आहे.---
रा. नि. तौक्ष्णाभरि आणि वात यांची नाशक आहे.-के. नि

६४५ मधुक. ( मोहाचा वृक्ष. )-मधुर, शीतळ, वातुळ, वीर्यवर्धक,
पुटिवर्धक, धातुव्धक, हृदयास अहितकर; आणि पित्त, दाह, भ्रम, कामि-
रोग यांचा नाशक आहे. मोहांचीं फुले-जड; आणि. फळें-वातापेत्त-
शामक आहेत.--रा. नि, विषनाशक आहे.-द्र, र. बणाला रोपण

प

औषधी- गुणदोष. १०५

करणारा आहे.--म, नि, तुरट; आणि बण, वात, कफ यांचा
नाशक आहे. याचीं फुलं -मधुर, शीतळ आहेत. याचीं फळे--
जड, उष्ण, मलावषटंभकर, धातुवर्धक, नलकर, कफकर; आणि वात-
रोग, रक्तपित्त, तृषा, दाह, श्वास, कफ, क्षतक्षय यांचीं नाशक आहेत.
पक्क फळे-बलकर आहत.--के. नि. |

६४६ जलमधूक. ( जलमोह .) याचीं फुलं-शीतळ, वृष्य, हृ;
आणि पिच, दाह यांचीं नाशक आहित. याचीं फ्ळे-वातपित्तनाशक
आहेत.--रा. नि,

६७४७ भव.( न्दीव. ) कांवळे- आंबट, तिखट, उण्ण आणि
वातकफनाशक आहे. पिकलेलं--मधुर, आंबट, रुचिकर; आणि भ्रम,
शूल यांचे नाशक आहे.---रा, नि. स्वच्छ, हृद्य, मुखशोधक, वातुळ,
शीतळ, ग्राही, मळबद्धकारक; आणि रक्तदोष, वाते, कफ, पिच
यांचं नाशक आहे.--के. नि.

६४८ आरुक. ( आलबख[र. )-मधृर, शीतळ; आणि रक्तदोष,
मूळव्याध, प्रमेह, गुल्म यांचा नाशक आहे.--रा. नि. तरट, मल-
भेदक, जड, उष्ण आणि कफपित्तनाशक आहे.- के. नि. याचं पक्क
फळ-धातृवर्धक, रांचेकर, मुखशोधक; आणि वातज्वर, कफ यांचे
नाशक आहे.--म. नि.

६४९ द्राक्षा. ( द्राक्ष. )--अति मधुर, आंबट, शीतळ, रुचिकर,
वृष्य, तृप्तिकारक; आणि पित्तरोग, दाह, मृत्ररोम यांचीं नाशक
आहेत.---रा. नि. हृदय, स्वरकारक, ।चेक्कण; आणि तृषा, श्वास, क्षय,
रक्तापेच, ज्वर यांची नाशक आहेत.-ध. नि.

६५० गोस्तनी. ( काळीं द्राक्षं. )--मधुर, शीतळ, हृद्य, मद-
कारक; आणि दाह, मूर्च्छा, ज्वर, श्वास, तृषा, उचक्री यांचीं नाशक
आहेत.---रा. नि. चिक्कण, सारक, ष्य; भाणि वातरक्त, भ्रम.
श्वास, कास यांचीं नाशक आदेत.-ध. नि.

१

१०६ मिघेटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

_ ६५१ काकली द्राक्षा. ( किसमिस. )--थंड, प्रिय, आणि
श्वास, उचकी यांची नाशक आहे. द्राक्षांचे विशेष गुण कोवळं फळ-
तिखट, निर्मळ आणि रक्तपित्तकारक आहे.मध्यम पिकलेले फळ-आंबट
आणि सुकल्यावर रुचिकर व अभ्निवधक आहे. पक्क होऊन वाळलेलं-
तृप्तिकारक , पृष्टिदायक आणि श्रमनाशक आहे. ततच थंड, मध्र,
चिक्कण, रुचिकर, डाळ्यांस हितकर, तृपिकारक, क्षीणवीर्बांस कामो त्तं-
जक; आणि रक्तापेत्त, श्वास, कास, श्रम, वां.ते, सूज, तृष्णा, ग्वर,
वाह, मलबद्धता, भ्रम, यांचं नाशक आह.--रा. नि.

६५२ कमेर. ( कमरक. )--आंबट, उष्ण, पित्तक्रारक आणि
चातनाशक आहे. पिकलेले-मधुर, आंबट, बलकर, पुषटिप्रद आणि
रुचिकर आहे.-रा. नि. कफवातनाशक आहे.-म. नि.

६५३ परूषक. ( फॉठता. ) अपक्क-तिखट, आंत्ट, पित्तकर
आणि कफवातनाशक आहे. पक्क फळ-उष्ण, रुचिप्रदू, मधुर,
तृप्तिकारक; आणि पित्त, सूज, यांचें नाशक आहे.---रा. नि.
ज्वर, क्षय, वातरोग यांचें नाशक आहे.--भा. प्र. वीर्य-
वर्धक, शीतळ, हृद्य, मलावषटंभक, धातृवर्धक; आणि वातरोग,
रक्तपित्त, तृषा, दाह यांचे नाशक आह.-के. नि.

६५७४ अश्वत्थ. ( प्पिळ. )--मधुर, शोतळ, तृरट; आणि कफ,
पित्त, रक्तदाष, दाह, यानिरोग यांचा नाशक आहे. यांचे पक्क फळ-
हृद्य, शीतळ; आणि रक्तपित्त, बिष, दाह, वांति, शोष, अरुचि यांचें
नाशक आहे.- रा. नि. जिरण्यास कठीण आहे.--ध. नि. रूक्ष,
जड, कांतिकर; आणि त्रण, कफ, रक्तपित्त यांचा नाशक आहे.--
के. नि. रक्तदोष, स्तनावर होणारी गांठ यांचा नाशक आहे.-द्र. र.

६५५ वट. ( वड. )-तुरट, मधुर, थंड; आणि कफापित्त, 'ग्वर,
दाह, तृषा, मोह, ग्रण, सूज यांचा नाशक आहे.-रा..नि. योनिरक्त,
संग्रहणी, फाड, दाह यांचा नाशक आहे.-द. र.

औओषधी-गुणदोष. १०७

६५६ नदीवट. ( नदीवड, खुजा वड. )--तुरट, मधुर, थंड;
आणि पित्त, दाह, तृषा, श्रम, श्वास, वांति यांचा नाशक आाहे.--
रा. नि.

६५७ अश्वत्थी. ( लघु पिंपळ. )-मधुर, गरोदर खीस हितकर,
तुरट; आणि रक्तपित्त, विष, दाहू यांचा नाशक आहे-रा. नि

६५८ पुक्ष. ( परी. ),हस्वपुक्ष. ( ठघुपिपरा, नांदरूख. )--
तिखट, तरट, थंड; आणि रक्तदोष, मच्छा, भ्रम, बडबड यांची
नाशक आहे.- रा. नि. रत्तातिमारनाशक आहे.-द्र. र. मेदोरोग,
विसर्प यांची नाशक आहे.--के. नि. त्रण, योनिराग, दाह, पित्त,
कफ, रक्तदोष, सूज, रक्तपित्त यांची नाशक आहे.-भा. प्र. नांदरूख
गुणांनीं जास्त आहे.-रा. नि. मधुर, तुरट, ग्राही, रसकाळीं व पाक-
काळीं तिखट, लघू, उष्ण: आणि बित्त, कफ, रक्तदोष, विष
यांची नाशक आहे.--भा. प्र.

६५९ उदुबर. ( उबर. )-तुरट, मधुर, थंड, कृमिकारक; आणि
रक्तपित्त, मूर्च्छा, दाह, तृषा यांचा नाशक आहे. पक्क फळ- मधुर;
आणि पित्त, भ्रम, शोष यांचं नाशक आहे. अपक्क फळ-तुरट, आति
अभिदीपक, रुचिकर, मांसवृद्धिकर आणि रक्तदोषनाशक आहे.- रा.
नि. रुक्ष, जड; आणि वणात शोधन व रोपण ( भरून आणणं )
करणारा आहे.-के. नि. मोडठले हाडांस सांधणारा; आणि योनि-
रोग, अतिसार यांचा नाशक आहे.-द. र. गर्भापत्तिकारक आणि
वीर्यवृद्धिकर आहे.-ग. नि. वात, पित्त यांचा नाशक आहे.- के. नि.

६६० तुथुदुंबरिका, ( नदीउंबर. )--हा पुर्वीच्याहून गुणांनी.
किंचित्‌ कमी आह

६६१ कृष्णादुंबारेका (काळा उबर इउंजर.)--शीतळ, मदकर
तिखर: आणि त्वचेचे राग, रक्तपित्त यांचा नाशक आहे. याची साल-
अतिसारनाशक आहे. याच्या फळाची साल-शीतळ, तुरट, गर्भाचे

१०८१ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

“पोषण करणारी, दुग्धप्रद; आणि वणनाशक आहे.-रा. नि. तरर, कडू,
मलस्तंभक; आणि कफ, पित्त, मरण, श्वेत कष्ठ, कावीळ, पांडु यांची
नाशक आहे. यार्चे फळ - तृप्तिकारक, ग्राही, मलावष्टंभक आणि
दाहनाशक आहे.-के. नि. धातृवभक; आणि त्रिदोष, कफ, रक्तदोष,
त्वम्नोग, सुज यांचं नाशक आहे.-दर. र,

६६२ बदरी. ( बोर. )--- आंबट, मधुर, तुरट, उष्ण, रुविकर,
पाचक; आणि रक्तदोष, श्रम, शोष, अतिसार यांचें नाशक आहे.
याच्या पानांचा लेप-ज्वरवदाह यांचा नाशक आहे. बोरांची साल-
फोडाची नाशक आहे. बीज-नेत्ररोग, कफ, वात, पित्त याचें नाशक
आहे.-ध, नि, फळांतीळ गीर-वीयंवर्धक; आणि श्वास, कास, तृषा,

ह, वांति, वात, पिच यांचा नाशक आहे.-- के. नि.

६६३ राजबदर. ( रागबोर. )--मधुर, वृष्य, शीतळ, वीर्यप्रद;
आणि दाह, पित्त, वात, श्रम, शोष यांचं नाशक आहे-रा. नि.

६६४ भूबदरी, ( शृयकोर, चणबोर. )-- आंबट, मधुर, अभि-
दीपक; पाचक, रुचिकर, किचित्‌ रक्तपेत्ताला करणारं आणि कफ-
वातनाशक आहे.--- रा. नि.

६६५ लघुबदरी. ( क्षद्रवोर, बोराटी. ) पिकलेले--मधर, आंबट,
रुचिकर, चिक्कण, जंतृकारक; आणि किंचित्‌ पित्त, दाह, शोष, कफ,
वात यांचं नाशक आहे.---रा, नि. अमिदीपक; आणि तृषा, आंव,
कफ, वात, पित यांचें नाशक आहे.-के. नि.

६६६ बीजएर, (महाळुंग. )--आंत्ट, तिखर, उष्ण, कंठशुद्ध-
कर, हृद्य, अभिदीपक, रुचिकर; आणि श्वास, कास, वात यांचे नाशक
आहे.-रा. नि. तृषानाशक आहे.-ध, नि, जिह्वा व हृदय यांस
शोधन करणारं; आणि श्वास, कास, कफ, वांति, शल यांचे नाशक
आहे.-के, नि. याचे केसर-अग्निदीपक, लघ,ग्राही; आणि गल्म, मळ-
व्याध, हृद्रोग, श्वास. मलबद्धत्व, अजीर्ण, कास, संग्रहणी यांचं नाशक

औषधी गुणदोष. | १०५

आहे.-रा, नि, अभिदीपक आणि रक्तपित्तकारक आहे.-ध. नि,
रक्तमांसवर्धक, बलकर, हृद्य, कांतिकर, रुचिकर, वीर्यवर्धक; आणि शूल,
उचकी, उदर, मदात्ययरोग, अभिमांद्य, कफ, वात, श्वास, कास,
अपची, पित्तवात, पारश्बंशूल ( पाठीचा शूल ), हृदयांतील शूल, बस्ति-
शूल यांचं नाशक आहे.--के, नि, याचं बोज--- कडू; आणि गृत्म,
मुळव्याध, सूज यांचें नाशक आहे.-रा. नि. उष्ण, जिरण्यास कठीण,
गर्भदायक; मरच्छा, मद॒ व भ्रम यांस करणारें आहे.-के. नि. बलकर;
आणि वात, कंफ, पितवात यांचें नाशक आहे.-दर, र, याचीं पानं-
शीतळ, ग्राही; आणि रक्तपित्तताशक आहेत. -म. नि. याचें कांवळं
व मध्यम पक्क फळ-त्रिदोषकारक आहे.-रा.नि पक्क फळ-कांतिकर, हय,
पुष्टिकर, बलकर; आणि शूल, अजीर्ण, मलबद्धता, कफ, वात, श्वास,
कास, अग्निमांद्य, सूज, अराचे यांचें नाशक आहे.-रा. नि, फळाची
साल--कडू, जिरण्यास कठीण, चिक्कण, उष्ण; आणि कामि, कफ,
वात यांची नाशक आहे.-रा. नि, तिखट आहे.-के, नि, जड,
शीतळ, मधुर आहे.-ध, नि. मांसांतील राग, वातरोग यांची नाशक
आहे.-द्र, र, फळांतील मधली त्वचा-पित्तकर, रुचिकर, अभि-
वर्धक; आणि वात, शूल, कंठराग, उदर, वाते, कफ यांची नाशक
आहे.-रा. नि. , ध, नि. मधर, जड, शीतळ, धातुवधंक;
आणि कफकारक आडे.-- के, नि. याचें मळ --- कफकारक, जिर-
ण्यास कठीण, तिखट, पाचक; आणि कृमि, गुल्म यांचे नाशक
आहे.-रा, नि. महाळुंगाचीं फुले--शीतळ, ग्राही; आणि रक्तपित्त,
वात यांचीं नाशक आहेत. मूळ--मोडशी, शूल, मुळव्याध, मलब-
द्धता यांचे नाशक आहे.--के. नि.

६६७ 'वनबीजपूर/ ( रानपरहाळुंग. )--तिखट, उष्ण, आंबट,
रुचिकारक; आणि वात, आंव, काभे, कफ, श्वास यांचे नाशक
आहे.--रा. नि,

११० निघंटदिरोगणि-धुणदोष-ग्रकरण,

६६८ मधुककेटी. ( पपई. )--मधुर, भेंड, जड, जिरण्यास
कठीण, रुचिकर, वृष्य; आणि त्रिदोष, दाह, पांची नाशक आहे.--
रा; नि. क्षप, श्वास, कास, उचकी यांची नाशक भाहे--के. नि

६६९ आमलकी. ( आंवळी ).--तुरट, आंबट, मधुर, शीतळ
लघ, रसायन ( शराराची जरा दूर करणारी ); आणि दाह, पिच,
वांति, प्रमेह, सुज यांची नाशक आहे. इचे फळ---तुरट, मधुर,
किंचित्‌ आंबट, रुचकर, तिखट, अंतिशीतळ; आणि कफ, रक्तपित्त,
श्रम, मलमृञनिरोप, पोटफुगी, मलबद्धृत्व यांचे नाशक औहे.-रा, नि.
केशांना हितकर, सारक, वृष्य, आणि वाते, प्रमेह यांची नाशक
आहे.-दरू, र. आंबट आहे ह्मणून वाताचे नाशक आहे; मधुर व
शीतळ आहे हाणून पित्ताचे नाशक; रूक्ष व तुरर आहे हणून कफाचे
नाशक आहि; याप्रमाणे हें त्रिदोषनाशक आहे.---म, नि. मोडलेल्या
हाडास सांधणारी; आणि तुषा, पित्त यांची नाशक आहे.-के, नि.
आंवळीचा नार- तुरट, वृष्य, मधुर; आणि प्रद्र, वाति, वात, पित्त,
ज्वर, श्वास, कास यांचा नाशक आहे. जसे फळांचे गुण असतात
त्याप्रमाणेंच त्या त्या झाडाच्या नाराचेही गुण असतात. आतिसार,
शैत्य, अभिन्यास ( सन्िपात ), बाळंतरोग, वात या रोगांत आंवळा
देऊं नये.

६७० काष्ठ्थाजी. ( लघु आंवळी. ) इच फळ--मधुर, तुरट,
तिखट, शीतळ आणि रक्तपित्तताशक आहे. हं पूर्वीच्याहून गुणांनी
जास्त आहे. ->रा. नि.

६७१ चिंचा. ( चिंच. ) अपक्क--अति आंबट आहे. पक्क-मधुर,
आंबट; आणि पित्त, दाह, कफ यांस वाढविणारी आहे. पक्क चिंचेचा
रत--मधुर, आंबट, रुचिकर, सुगेला पिकविणारा आणि लेपानें
ब्रणरोगनाशक आहे. चिंचेची पार्ने--सूज आणि रक्तदोष यांची
नाशक आहेत. चिंचेच्या वाळलेल्या सालीचा खार--शूळ आणि

आपधी-गुणदोष. १११

अपिमांद्य यांचा नाशक आहे.--रा, नि. अपक्क चिंच--उष्ण,
जड आणि वातनाशक आहे.-के, नि. कफ, पित्त, रक्तपित्त यांत
करणारी आहे.--भा, पर, इचें वाळलेठं फळ-<हद्य; आणि कफ,
तृषा, ग्लाने यांचे नाशक आहे.--के. नि. श्रम, कृमि, दाह यांचे
नाशक आहे.--द्र, र, श्रम, भ्रांति यांचे नाशक आहे.--म, नि,
पक्क चिंच -वातनाशक आहे.-ध. नि. उष्ण, जड, सारक, बस्तिशो-
धक, हृदय, रुचिकर; आणि अभिदीपक आहे.-के, नि, जंतुनाशक
आहे.-द्र. र. रूक्ष आहे.-भा. प्र, चिंचेचे चार-अति आंबट, कफकर,
दाहकारक; आणि वातनाशक आहे. समभाग साखर घालून केलेलं-
दाह, पित्त, कफ यांचं नाशक आहे.-रा. नि.

६७२ आम्रातक, ( अंबाडा. ) अपक्क-तुरट, आंबट; आणि
हृद्य व कंठ यांस हर्ष देणारा आहे. पक्क-मधुर, आंबट, चिक्कण;
आणि पित्त, कफ यांचा नाशक आहे.-रा, नि, वृष्य, किंचित्‌ वात-
कारक, जड, रुचिकर; आणि आमवात, कफ, रक्तपित्त यांचा नाशक
आहे.-ध,नि, पक्क--रसकाळीं उष्ण, तृप्तक्रारक, मलावष्टभक, धातुवधक,
जड; आणि रक्तदोष, क्षय, दाह, क्षतं यांचा नाशक आहे.--के. नि,

६७२ नारंग. (नारिंग.)--- मधुर, आंबट, जड, उष्ण, रुविकर,
बलकर; आणि वात, आंव, कामि, शल, श्रम यांचें नाशक आहे.---
रा, नि, स्वच्छ, जिरण्यास कटीण, हृद्य आणि वातनाशंक आहे.-
'ध. नि. सारक, कफकारक आणि रक्तपित्तताशक आहे.--के, नि.

६७४ निंबूक. ( निंबू. )-- रसकाळीं आंबट, तिखट, उष्ण,
डोळयांस हितकर, अभ्िवृद्धिकारक; आणि गुल्म, आमवात, कास,
कफ, वांति, कंठरोग यांचं नाशक आहे.-रा. नि, मलबद्धत्व, बद्ध-
गुदोदर यांस हितकर आणि दिषूचिनाशक आहे-भा, म. रुचिकर,
पित्तकारक आणि वातनाशक आहे.-के, नि, विष, उद्र, क्षय, मत्र-
शर्करा, वात, पित्त, तृषा, शोष, कटिग्रह ' कंबरदुखी ), त्रिदोष
आणि वात यांचें नाशक आहे.--भा. प,

११२ निघंटाशिरोभमणि-गुणदोष-प्रकरण.

६७५ जंबीर, ( इंडनिंबू.) अपक्क-रसकाळीं आंबट, मधुर, पित्त-
कर, बलकर, पाचक, रुचिकर, अभिवर्वक आणि वातनाशक आहे.
पक्क-मधुर, तृप्तिकर, रुचिकर, पृटिदायरक, वीर्यवर्धक, कांतिकर; आणि
रक्तपित्त, कफ यांचं नाशक आहे.--रा, नि, व'त, कफ, मलबद्धत्व,
तृषा, उत्केश ( मळमळ ), वांति, श्वास यांचं नाशक आहे.-ध, नि.
रेचकारक; आणि कफवात, शूल, आंव, कामे यांचं नाशक आहे.--
के, नि. हृद्रोगनाशक आहे.-म. नि.

६७६ मधुजंबीर. ( साखरनिंबू. )-मधुर, थंड, तृमिकर, वृभ्य,
पृष्टिकर;; आणि कफपित्त, शोष, श्रम यांचं नाशक आहे.-रा., नि,
विष, सर्पविष, कक, उत्कृेश ( मळमळ ), तृषा, रक्तदोष, अरुचि,
वांति यांचं नाशक आहे.-भा., पभ.

६७७ कापित्थ. ( कवठ. )--मधुर, आंबट, तुरट, कडू, शीतळ,
वृष्य, ग्राही; आणि पित्त, वात, ब्रण यांचं नाशक आहे. अपक्क---
आंबट, उष्ण, ग्राही, वातळ आणि कफनाशक आहे. पक्क-मधुर,
आंबट, जड आणि जिदोषनाशक आहे. तसंच अपक्क-उचकीला
करणारं, जडत्वकारक, वातळ, ग्राही, त्रिदोषकारक; आणि कंठरोग,
विष यांचें नाशक आहे.-ध. नि, पक्क-जड, ग्राही; आणि श्वास,
वांति, उचकी, क्ठुम,श्रम यांचे नाशक आहे.-रा नि.रक्तक्षपकारक आहे.-
द्र. र. जिरण्यास कठीण, कंठशोधक; आणि तृषानाशक आह---भा. प्र.

६७८ तुंबरू. ( तिरफळ. )--मधुर, कड, तिखट, उष्ण, अभिदी-
पक; आणि कफवात, शल, गुल्म, उद्र, पाटफुशी, कामे यांचं नाशक
आहे.-- रा. नि: उण, प्रमह्‌ यांचं नाशक आह.--म, नि. अपतं-
ञवायुनाशक आहे.-ध. नि, कफ, कृष्ठ, ज्वर, मुळव्याध, मलबद्धत्व,
ब्रण, सूज, कर्णकीट, मस्तकशूल, श्वास, पुहा यांचे नाशक आहे.--
दर. र. ओफछरोग, मूत्रकृच्छू यांव नाशक आहे.-भा. प्र, सस्कृतांत
यास तुंबरु, प्राकृतांत चिरफळ ( तिरफळ ) आगि कोंकणांत तिरुळी
असं ह्मणतात.

औषधी -गुणदोष. ११३

६७९ रूद्राक्ष. ( रुद्राक्ष, )---आंबट, उष्ण, रुचिकर; आणि वात,
कफ, मस्तकशूळ, भूतबाधा थांचा नाशक आहे.-रा, नि, सन्निपात-
नाशक आहे.-- द्र. र,

६८० बिल्व. ( बल. ) बेलाचे मूळ-मधुर; आणि त्रिदोष, वात,
यांचें नाशक आहे.-रा, नि. मत्रकृच्छू, शूल यांचें नाशक आहे.-
के. नि, लघु आणि वांतिनाशक आहे.-ध, नि, बेलाची पाने-ग्राही;
आणि वातकफ, वात, यांचीं नाशक आहेत. बेलाचा वक्ष- मधुर,
हृद्य, तुरट, जड, रुचिकर, अभिदीपक; आणि पित्त, कफ, ज्वर अति-
सार यांचा नाशक आहे. याचें कोंवळें फळ- चिक्कण, जड, ग्राही
आणि अभिदीपक आहे.-रा, नि. पित्तकर; आणि शूळ, बात, कफ,
आंव यांचें नाशक आहे.-के, नि. एक फळ-मधुर, जंड, तिखट, कडू,
तुरट, उष्ण, ग्राही आणि त्रिदाषनाशक आहे"-रा. नि. दाहकारक
आणि मलावष्टंभक आहे.-ध. नि.

६८१ सलुकी. (साळइ. )--कडू, मधुर, तुरट, ग्राही; आणि
कृष्ठ, रक्तदोष, कफ, वात, मूळव्याध, त्रण यांची नाशक आहे.-रा.
नि. पक्कातिसारनाशक आहे.--म. नि.

६८२९ कतक. ( निर्मळी.)--तिखट, कडू, उष्ण, चक्षुष्य, रुचिकर;
आणि कामे, शूल यांची नाशक आहे. इंचं फळ- पाणी स्वच्छ कर-
णारें आहे.-रा. नि. वातुळ; आणि प्रमेह, कफ, पित्त यांचें नाशक
आहे.--के. नि. पित्तकर, आणि मत्रशर्करा, मूतखडा, मूत्रकृच्छू यांचें
नाशक आहे.-ध. नि. निर्मळ, थंड, विकाशी (पसरणारे, ) लघ, मधूर,
कफकर, वातुळ, तृष्णाकर, दाहकर; आणि विष, गुल्म यांचें नाशक
आहे.-के. नि. कोंवळें फळ-वातुळ; आणि रक्तपित्त, तृषा, मोह, विष
यांचें नाशक आहे. |

६८३ केट, ( काकड. )---रुचिकर, तुरट, अभिदीपक, ग्राही,
चक्षुष्य, लघु, शीतळ आणि कफपित्तहारक आहे.---रा, नि,

१५८

११४ निघंटाशिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

६८४ श्हेष्मातक, (भोकर, शेलवट. )-थंड, तुरट तिखट, मधुर,
पाचक, कफकर; आणि कृमि, शूल, आंव, रक्तदोष, वण, मलावरोध,
फाड यांची नाशक आहे.--द्र, र. तुरट, उष्ण; आणि विष, फोड,
विसर्प, कृष्ठ, यांची नाशक आहे.--द्र, र. इचीं फेळें-वृष्य; आणि
वात, पित्त, क्षय यांचीं नाशक आहेत.

६८५ लघुकेष्मातक, ( गोंधणी. )-मधुर, वातकारक, सुवर्णमा-
रक, शीतळ आणि कृमिनाशक आहे. रा. नि, पक्क फळें--मलाव-
शहंभक, कफकर, जड, रुक्ष, धातुवर्धक, केशांना हितावह, कडू,
मधुर, तुरट, तिखट; आणि वात, पित्त, रक्तदोष, विष, फोड, वण,
केफ, रक्तपित्त, विसर्प यांचीं नाशक आहेत.--के, नि. केशहारक
आहेत.--दर. र,

६८६ मुष्कक. ( मोरवा. )--तिखट, आंबट, रुचिकर; आणि
पाचक आहे.-रा. नि. ग्राही; आणि प्लीहा, गुल्म, उदर, वात, कफ
यांचा नाशक आहे. पांढरा व काळा असे दोन प्रकारचे मोरवे असून
हे गुणांनीं सारखे आहेत.-ध, नि. याचा नार---अति वृष्य; आणि
शोष, पित्त, वात यांचा नाशक आहे.-म. नि. दुग्धशोधक, वौर्याला
हरण करणारा; आणि नेत्ररोंग, वात यांचा नाशक आहे.-ऱद्र. र.
तिखट; आणि विष, कमे, बस्तिरोग यांचा नाशक आहे. याचीं फुलें-
कृफपित्तनाशक़ आहेत.--के. नि.

६८७ करमदे.( करवंद. ) कोंवळें-कडू, आंबट, अभिदीपक, दाह-
कारक आहे. पिकलेलं-त्रिदाषशामक; आणि अरुचि, विष यांचें नाशक
आहे.---म. नि. तृषा, पित्त यांचं नाशक आहे.--ध. नि. रुचि-
कर, जड, उष्ण आहे.-म. नि. कंफकारक आणि रक्तपित्तकारक
आहे.-ध. नि. पिकलेलें-मधुर आणि रक्तपित्तमाशक आहे.'-ध, नि.
सारक; आणि तृषा, वात, कफ यांचें नाशक आहे.---के. नि. पित्त-
वातनाशक आहे.-म. नि.

ओषधी -गुणदोष. ११५,

६८८. तेज! फल. ( तेजफल. )-तिखट, तीक्ष्ण, सुगंधी, अभ्निदी-
पक, बालरक्षाकारक; आणि वात, कफ, अरुचि यांचें नाशक आहे.-
रा. नि.

६८९ विकंटक. (हाशी.)-तुरट, तिखट, रूक्ष, रुचिकर, अभिदीपक,
वस्राला रंगाविणारा आणि कफनाशक आहे.-रा. नि.

६९० हरीतकी. ( हिरडा. )- पांच रसांनीं युक्त, रंचकारक,
योगवाहक, रसायनी; आणि कोष्ठगतरोग, त्वग्नोंग, नेत्ररोग यांचा
नाशक आहे.- रा. नि. हृद्रोग, कास, गलग्रह, त्रिदोष, हनस्तंभ,
सूज, उदर, वांति, कृष्ठ यांचा नाशक आहे,- म. नि. मत्रकृच्छ
मतखडा, मत्राधात यांचा नाशक आहे.- भा. प्र. पाककाळीं मधर
सारक, उष्ण, रूक्ष, लघु, धातुवधक, अभिदीपक, पाचक, स्मातिदायक
बलकर, बद्विदायक, आणि गुल्म, सरभेग णैज्वर
विषमज्वर, पांडुरोग, कावीळ, प्रमेह, मोह, मस्तकरोग, संग्रहणी, शोष
सूज, अतिसार, श्वास, कास, कृमि, प्लीहा, मलमूत्रबद्धत्व, मलावष्टंभ,
उद्र, ऊरुस्तंभ ( मांड्यांचा स्तंभ होणें ), अरुचि, उचका, व्रण, शल,
त्रिदोष यांचा नाशक आहे.-- के. नि. हिरड्यांचे भेद.- पोटफुगी
हिरडा हा अमृतापासून उत्पन्न झाला असून यांत सात जाति आहत. त्या
येणेंप्रमाणेः--विजया, रोहिणी, प॒तना, अमृता, अभया, जीवंती आणि
चेतनी. विजया ही तंबवडासारखी असते. राहिणी गांल असते. पातळ
धारेची असते. जीवंती सुवणांच्या वर्णाप्रमाणं असते आणि चेतकीला
तीन धारा असतात. विजया ही विंध्याद्रीपवतावर होते. चतकी व पूतना
या हिमालयावर होतात. सिंधदेशांत रोहिणी होते. विजया ही सर्वत्र
होते. चंपापुरीचे नजीक अमृता व अभया होतात; आणि काठेवाडांत
जीवंती होते. सर्व प्रयोगांत विजया प्रशस्त आहे. रोहिणी क्षतोपयोगी.
आहे. पूतना ही लेहादिकांत घालावी. विरेचनांत अमृता भ्रेष्ठ आहे.

११६ निघंटक्षिरोमणि-गुणदोष -प्रकरण.

जीवंती ही जीणेरोगांत योजावी. चेतकी-सवे रोगहारक आहे. अभया ही
नेत्ररोगहारक आहे. याप्रमाणे गुण पाहून हरीतकीची ओषथांत योजना
करावी. चेतकी ही हातांत धरली असतांही रेच होतात असा तिच्यांत
प्रभाव आहे. या सांतही जातींत विजया श्रेष्ठ आह; कारण, ही सुलभ
मिळत असून सर्व प्रयोगांत घालण्यास श्रेष्ठ आहे. जी हरीतका पाण्यांत
टाकली असतां,बुडते ती श्रेष्ठ जाणावी. तसेंच तिच्यांत स्थलभेदानंही .
अनेक गुण उत्पन्न होतात. सर्व व्याधींचें हरण. करिते ह्मणून.
हीस हरीतकी असें ' नांव प्राप्त झालें आहे. हरीतकी ही
तृषारोग, हनस्तंम, गलग्रह, शोष, नवज्वर, जीणेज्वर या रोगांत
आणि गरोदर स्त्रियेस देण्यास वर्ज्य करावी.- रा. नि.

६९१ बिभीतक. ( बेहडा. )---तिखट, कडू, तुरट, उष्ण,
चक्षष्य, पाककाळीं मर्धुर, लघु; आणि कफ, पलितरोग ( केश पिकणे)
यांचा नाशक आहे.---रा. नि. थंड; आणि हृद्रागनाशक आहे-द्र.र.
उष्णवीयं, मलभेदक; आणि कफपित्तनाशक. आहे. - म. नि. सारक,
रूक्ष आणि कृमिनाशक आहे - ध. नि. केशांना हितकर रुचिकर,
आणि कांतिकारक आहे.- के. नि. याची मज्जा--मदकारक आणि
कॅफवातनाशक आहे.-- के. नि. तृषा, वाति, कफ, वात यांची
नाशक आहे.--भा. प्र. उचकीची नाशक आहे. - ग. नि.

६९२ पूग. ( सुपारी. ) इचा नार-थंड, मोहकारक, जड, पाक-
काळीं उष्ण, खारट, आंबट, पित्तकर आणि वातनाशक आहे. खेरी
सुपारी--मधुर, रुचिकर, तुरट, आंबट, तिखट, पथ्य, सारक; आणि
कफवात, मुखरोग यांची नाशक आहे. नेल्वत -मधुर, रुचिकर, कंठ-
शुद्धिकर, लघु, अभरिदीपक, पाचक, रसाळ आणि त्रिदोषशामक
आहे. गुहागरी--जिक्कण, तुरट, तिखट, पाचक द्रावक, लघु; आणि
मलबद्धत्व, उदर, पोटफुंगी यांची नाशक आहे. घोटी सुपारी-तिखट,
तुरट, उष्ण, कठीण, रुचिकारक, अभिर्दापक; आणि मलावष्टंभ, पित्त

औषधी -गुणदोष. ११७

यांची नाशक आहे. चोल सुपारी -- सुगंधी, अभ्निदीपक, पाचक,
बलकर, पुष्टिकर, रसाळ आणि कफनाशक आहे. बलगुल सुपारी--
रुचिकर, पाचक, आग्निदीपक; आणि त्रिदोष, आंव, मलादष्टंभ, मुख-
रोग यांची नाशक आहे. चंदापुरी सुपारी--मलशोधक, तिखट, मधुर,
तुरट, रुचिकर, अभिदीपक, पाचक आणि कफनाशक आहे. आंध्र
( तेलंगण ) देशांतील सुपारी --तुरट, मधुर, किंचित्‌ आंबट; आणि
वात, मुखजाड्य, कफ यांची नाशक आहे. सुपारीचे विशेष गुण-मोह-
कारक, तुरट, मधुर, रेचकारक, रुचिकर; आणि त्रिदोष, मुखसंबंधीं
ओलावा, मळ यांची नाशक आहे. अपक्क सुपारी---तुरट, कंठशोधक
सारक; आणि म॒खसंबंधीं मल, रक्त, आंव, कफ, पित्त, उद्र, पोट-
फुगी यांची नाशक आहे. वाळलेली सुपारी--रुचिकारक, पाचक,
रेचक आणि कंठरोगनाशक आहे. ही पानौबरोबर थेतली असतां
पांडुरोग, वात, सूज यांची नाशक आहे.--रा. नि. मलभेदक आणि
कफ, पित्त यांची नाशक आहे.- ध. नि. मधुर, जड, हृद्य आहे,-के.
नि. पक्क सुपारी- वातुळ, चिक्कण, रक्तपित्तवर्धक; आणि कफवात,
मुखदोर्गध्य, कंडू, मेदोरोग, ओलावा यांची नाशक आहे.-के, नि.
निर्मळ, कामवर्धक; आणि कफ, श्रम यांची नाशक आहे.-म, नि.

६९१९ नागवली. ( नागवेल. )---तिखट, तीक्ष्ण, कडू, रुचिकर,
दाहकर, अभिदीपक; आणि पीनस, वात, कफ, कास यांची नाशक
आहे. शिरिवाडी पान---मधुर, तीक्ष्ण, रसाळ, सरस, रुचिकर, पाक-
काळीं थंड; आणि वात, पित्त, कफ, यांचें नाशक आहे. अंबाडं
पान--- तिखट, आंबट, कडू, ताक्ष्ण, उष्ण, मुखपाककारक,
दाह, रक्तपित्त यांस कोपविणारें, मलावष्टंभक आणि वातनाशक
आहे.*सातसी पान-- मधुर, तीक्ष्ण, तिखट, उष्ण, पाचक, रुचिकर,
अभिदीपक; आणि गुल्म, उद्र, पोटफुगी यांचें नाशक आहे. गुहागर-
अडगर-पान-यास सात शिरा असतात. हं अति रसभारेत, अति रुचि-

ऱ्श्श निर्घटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

कर, सुगंधी, तीक्ष्ण, मधुर, आति हढ, अग्निदीपक, ऐसत्वकारक, बलकर,
र॑वक आणि मुखसागंध्यदायक आहे. अगरापान, ( माळव्यांत
प्रसिद्ध )-आंबट, सारक, तीक्ष्ण, मधर, रुचिकर, थंड, अगिदीपक,
बलकरं, मुखास सुगंध देणारं, स्रियांचं सोभाग्य वर्धक, मदकारक,
राजास सर्वेदां प्रिय; आणि दाह, पित्त, गल्म, पोटफगी, मलबद्धत्व,
यांचं नाशक आहे. पोटकुली पान ( तेलंगणात प्रासेद्ध )- तुरट, उष्ण
तिखट, कंठील मलाला बाहेर काढणारं, पित्तकर; आणि वातनाशक
आहे. घोरसमुद्र पान- तिखट, तीक्ष्ण, हृ, आंबट, रुचिकर, तिखट,
अम्निदीपक, पाचक; आणि कफ, वात, यांचं नाशक आहे. नुकतंच
तोडलेले पान.-- मुखरोगकारक, जडत्व देणारे, दाषकारक, दाहकारक,
अरुचिदायक, रक्तदोषकारक, मलकारक, मलावष्टभक; आणि वां[तेकारक
आहे. अंगांत रस मरलंले. असे पान---खाण्यास योग्य असून तं रुचिकर
कांतिदायक; आणि त्रिदाषनाशक आहे. काळं पान --- कड, उष्ण
तरट, दाहकारक, मखजाड्यदायक आणि मलकारक आह. पांढरं
पान--- पथ्य, रुचिकर, आगम्रिदीपक, पाचक; आणि कफ, वात
यांचे नाशक आहे. शिरा असलेलं पान - रक्तहारक, त्वग्नागकारक
व नित्य भक्षिले असतां दुर्बलता देणारं आहे. पानाशिवाय सुपारी
खाणारा दरिद्री हाऊन त्यास मतिभ्रंश प्राप्त हातो व त्यास
अंतकाळी इश्वराचे स्परण होत नाहीं.

६९४ चणे. ( चुना. )-अर्जुनवृक्षाचा चुना कफहारक आहे. रुचा
गुल्मनाशक आहे. कुड्याचा सूजनाशक आहे. करंजाचा रुचिकारक,
आणि वातनाशक आहे. शंखाचा बलकर, अभिदीपक आणि रुचिकारक
आहे. दगडाचा पित्तकारक आहे. स्फटिकाचा दुंतांला हढता देणारा
आहे आणि शिपेचा रूक्ष आहे.

६९५ तांबूललक्षण-विड्यांत पाने जास्त झाल्यास तो अभिदीपक
आणि रंगदायक होतो. सुपारी जास्त झाली असतां तो रूक्ष आणे

औषधी-गुणदोष. ११९

मृत्रकृच्छृदायक होतो. काथ जास्त झाला असतां शोषदायक होतो
आणि चुना जास्त झाला असतां तो. पित्तकर व मुखाला दुर्गधदायक
होतो.

.___ २० चंदनादिवगे.

६९६ चंदन-तिखट, कडू , शीतळ, वृष्य, कांतिदायक सुगंधी;
आणि भ्रांति, पित्त, वांति, ज्वर, कृमि, तृषा, संताप, मुखराग यांचा
नाशक आहे. ज्या चंदनवृक्षास ढोल पडलेली आहे, ज्यास गांठी पुष्कळ
आहेत, जो तोडला असतां लाल दिसता, तसेंच घांसला असतां स्वच्छ उ
पीतवर्ण द्सितो,ज्याचा स्वाद कडू,तिखट,ज्यास सुगंध पुष्कळ, जो शीतळ,
तो चंदन श्रेष्ठ जाणावा. याहून गुणांनी कमी तो हलका आणि ज्यांत
यांतील अर्धे गूण आहेत तो मध्यम जाणावा. चंदन दोन प्रकारचा आहे;
बट्ट आणि सुक्कड. जो आला तोडतात तो ने आणि वुक्ष वाळल्यावर
तोडतात तो सुक्कड. मल्याद्रिसमीप जे पर्वत आहित त्यांस बेड अर्स
ह्मणतात. त्या पर्वतावर होणाऱ्या चंदूनास बेट्टचेदन असे ह्मणतात.
बेडचचदन---अति शीतळ; आणि दाह, पित्त, ज्वर, वाति, मोह, तृषा,
कृष्ठ, तिमिर, रक्तदोष, कास यांचा नाशक आह. सुकड चंदन.-- कड;
मत्रकृन्छ, रक्तपित्त, दाह यांचा नाशक आहे. आओला-शेत्य व सुगंध
यांस दुणारा आणि वाळलेला-लंपात घालण्यास याग्य आह.-रा. न,
अंतदाह, विष, रक्तपित्त, नेत्ररांग, व्रण यांचा नाशक आहे.-ध. नि.
जड; आणि मळमळ, दाह, पित्त, कफ यांचा नाशक आहे.-के. नि.
हृद्य , अल्हादकारक आहे.-म. नि.

६९७ शवरवंदन. ( किंचित्‌ पीत चंदन. ) --- शीतळ, कडू;
आणि कफ, वात, श्रम, पित्त, फाड, खरूज, तृषा, ताप, मोह यांचा
नाशक आहे.--रा. नि.

६९८ पीतचुंरून. ( मठयागर पीतचंदून. ) - शीतळ, कडू,
कांतिकारक; आणि कुष्ठ, कफ, वात, कंडू, खरूज, ओली खरूज,
कृमि यांचा नाशक आहे.

१२० निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

६९९ पत्रांग, ( पतंग. )-तिखट, रूक्ष, आंबट, शीतळ, मदका-
रक, आणि वातापित्तज्वर, फोड, उन्माद, भूतबाधा यांचा नाशक
आहे.-रा. नि. व्रणाला भरून आणणारा आहे.--ध, नि, पित्तक-
फनाशक आहे. --के. नि. मूत्राऱमरी (मूतखडा) नाशक आहे.-द्र. र.

७०० रक्तचेदन. ( रक्तचंदन. ) - अत्यंत शीतळ, कडू; आणि
नेत्ररोग, भूतबाधा, कास, पित्त, कफ, कफपित्तज्वर, भ्रांते, कारे, तृषा,
वाते यांचा नाशक आहे. - रा. नि. रक्तापेत्त, राक्षसपीडा, व पित्त
यांचा नाशक आहे.-ध. नि. रक्तपित्त, व्रण, विष यांचा नाशक आहे.-
म. नि. व्यंगनाशक आहे.--द्र. र.

७०१ बबेरक. ( श्वेत रक्तचंदन. )--शीतळ, कडू; आणि कफ,
वात, पित्त, कुष्ट, कंडु, व्रण, रक्तदोष यांचा नाशक आहे.--रा. नि.
पांचाल व यवन या लोकांत बर्वरचंदन कनिष्ठ मानला आहे.-गंधरत्ना,

७०९ हरिचंदन. ( कुंकुमागरुचंदून. )--कडू, थंड, दिव्य, दुलंभ
आणि सूज, भ्रम, शोष, पेत्त, मंदत्व; दाह यांचा नाशक आह.-
रा. नि.

७०३ चंदनसामान्यगुणा!, ( चंदनाचे सामान्य गुण. )-- सर्वं
जातींचे चंदन रसवीर्यादिकांत सारखे असून सुवासांत प्रथम सांगित-
लेले जास्त आहेत.

७०७४ देवदारु. ( तेल्या देवदार. )---देवद्वार दोन प्रकारचा
आहे. तेल्यादेवदार व काष्ठदेवदार. तल्यादेवदार-कडू, चिकण; आणि
कफ, वात, आंब, मलावष्टंभ, मूळव्याध, प्रमेह, ज्वर यांचा नाशक
आहे.-- रा. नि. उष्ण आणि कफवातनाशक आहे.- ध. नि. उचकी
ज्वर, कंडु, पीनस यांचा नाशक आहे.-के. नि. तंद्रा, रक्तदोष कफ,
श्वास, वात यांचा नाशक आहे.- भा. प्र.

७०५ काष््दारु. (काष्ठदेवदार )-कडू, उष्ण, रूक्ष; आणि कफ,वात,
यांचा नाशक असून अंगास लाविला असतां भूतदोषनाशक आहे.-रा.नि.

औषधी -गुणदोष. १२१

उष्ण, चिक्कण; आणि आंव, मलढृद्धत्व, प्रमेह, कफ यांचा
नाशक आहे.--ध. नि.

७०६ चीडा. ( चिडादेवदार. ) ---तिखट, उष्ण, अभिदीपक;
आणि खोकला, कफ यांचा नाशक असून अत्यंत सेवनानं पित्त व श्रम
यांचा नाशक आहे.--रा. नि. रक्तापेचत, कफवात यांचा नाशक
आहे.--ध. नि.

७०७ सप्तपणे, ( सातवीण. )--कडू, उष्ण, अभिदीपक, मद्यगं-
धाची; आणि त्रिदोष, व्रण, रक्तदोष यांची नाशक आहे.--रा. नि.
ज्वरनाशक आहे.-ग. नि. सारक; आणि शूल, गुल्म, कृष्ठ यांची
नाशक आहे.-ध. नि. हृद्य, चिक्कण आणि श्वासनाशक आहि.-
के. नि. कफवातनाशक आहे.-म. नि.

७०८ सरल.-(सरळ देवद्वार.)- तिखट, कँडू, उष्ण, कोष्ठशुद्धिकर;
आणि कफ,वात, त्वरोग, सूज, कंडू, वण यांचा नाशक आहे.-रा. नि. उवा
आणि घाम यांचा नाशक आहे.--भा. पर. मुखस्राव, सवरभंग, नेञरोग,
त्रण यांचा नाशक आहे.-“-ध. नि. रसकाळीं व पाककाळीं मधुर,
तिखट, चिक्कग; आणि कास कंठरोग यांचा नाशक आहे.--के. नि.

७०९ कुंकुम. ( केशर. )---तिखट, उष्ण, कडू , सुगंधी, रुचिकर,
कांतिकारक; आणि कास, वात, कफ, कंठरोग, मस्तकशूल, विष यांचें
नाशक आहे.--_रा. नि. मस्तकरोगनाशक आहे.--ध. नि.
त्रिदोष, उचकी, कामि यांचं नाशक आहे.- के. नि. उष्ण आणि
व्यंग ( वांग ) नाशक आहे.--म. नि. |

७१० तृणकुंकुम. ( तृगकेशर. )-तिखट, उष्ण, तेजस्वी; आणि
कफ, वात, सूज, कंडु, खरूज, कुष्ठ, आंव यांचें नाशक आहे.---
रा. नि: |

७११ पियंगु. ( गहुलळा.) -शीतळ, कडू; आणि दाह, रक्तपित्त,
बांति, भ्रांति, ज्वर, मुखजाडत्य यांचा नाशक आहे.-रा. नि. याचे

१६

१२९२ निघंटशिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

फळ-कफपित्तनाशक आहे.-भा. म. केश्य, वृष्य; आणि रक्तदोष, संग्र-
हणी यांचें नाशक आहे. ---ग. नि. प्रमेह, दाह यांचा नाशक
आहे.--ध. नि. दुर्गधी, घाम, गुल्म, तृषा, विष, रक्तदोष यांचा नाशक
आहे. याचें फळ--जलकर; आणि मल्बद्धत्व, पोटफुगी यांचं
नाशक आहे. --के. नि

७१९ कस्तूरी. ( कस्त्री. )-- कपिला, पिंगला आणि कृष्णा
अशी तीन प्रकारची कस्त्री आहे. ही नेपाळ, काइमीर व कामरूप

असाम ) या देशांत उत्पन्न होते. खरिका, तिलका, कुलित्या
पिंडा आणि नायिका असे इच्यांत पांच भेद आहेत. जी मृगाच्या
नाभींतून जामिनीवर स्रवलेली, प्रतिपदेपासून तीन दिवसांत जी उत्पन्न
झाली ती कर्तूरी उत्तम जाणावी. खरिका ही चर्णासारखी असते
तिळाप्रमाण [तिलका असते, कुलित्थका हो कुळित्यासारखी असते
जी किंचित्‌ स्थूल असते ती पिडिेका आणि पिडिकेहून किंचित्‌
आधक स्थूल असते तं नायिका जाणावी. करस्तूरीलक्षण---स्वादास
कडू, केवड्याप्रमाण जास सुगव येतो, तोलण्यांत जी हलकी असते
पाण्यांत टाकली असतां जिचा रंग बदलत नाहीं ती कस्तरी राजास
उपभोग घेण्यास योग्य आहे. तसेंच ---जिला केवड्याप्रमाणे सुगंध
असून हस्ताच्या मदाप्रमाण वास येतो, जी रुचीस कड, तिखट
जी ताठण्यांत हलका, जी मदन केली असतां चिक्कण होते. जी
अमीत टाकली. असतां जळत नाहीं व शिमिशिमि असा शब्द होतो
च जळतांना चमाप्रमाणे जिला वास येतो ती कस्तरी उत्तम असून
राजास उपभोग घण्यास योग्य आहे. जो हारेण बालव वद्ध आहे, क्षीण
व रागी आहे, हस्तीच्या मदाप्रमाणें ज्यास वास येतो, जो कामातर व
तरुण अशा हरणाची कस्तूरी अतिशय सुगंधी असते. कृजरिमंकस्तरी
लक्षण-जी !चेक्कण असून जिला धुराप्रमाणें वास येतो, जी पाण्यांत
टाकली असतां विरून जाते, जी अग्नींत टाकली असतां भस्म होते,

औषधी-गुणदोष. १२३

जी तोलण्यांत जड भरते, जिचें मर्दन केलें असतां रुक्ष होते ती

ह

कृत्रिभन कस्तूरी आहे असें जाणावे. तिचं सेवन करूं नये. कस्त्री-

प्रशंसा- शुद्ध असो, मलिन असो, जी कोठेही उत्पन्न झाली असो
तिच्यांत सुगंध असला ह्मणजे ती पूज्य होते. ही कामोद्दीपन होण्या-
साठीं कपाळ, गाल, गळा, बाहूचें मूळ, कुचमंडल याठिकाणी ख्रियांनी
लावावी. कस्त्री--सुगंधी, कडू, चक्षण्य;, आणि मुखरोग, किलास-
कृष्ठ, कफ, दोगध्य, वात, अलक्ष्मी, मल यांची नाशक आहे.-रा. नि.
दोषशामक, हृदय, बस्तिशोधक, उष्ण; आणि विष, कफ, वांति, सूज,
वात यांची नाशक आहे.-ध. नि., म. नि. वृष्य आणि मुखशोष-
हारक आहे.-ग. नि. जी कस्तुरी कामरूप देशांत होते ती श्रेष्ठ,
नेपाळांत होते ती मध्यम आणि काऱ्मीरांत होणारी कनिष्ठ आहे.
कामरूप देशांत होणारी कस्त्री काळ्या रंगाची,असतं. नेपाळांत होणारी
नीलवर्ण आणि काड्मीरांत होणारी पिंगटवर्ण असते

७१३ गोरोचना. ( गोरोचन. )--शीतळ, रुचिकर, पाचक,
वश्यकारक, शृंगारवधक, मंगल, जनमोहक; आणि कृमि, विष
कुष्ठ, भूतबाधा यांचें नाशक आहे.--रा. नि. नेत्ररोग-
हारक आहे.--- ध. नि. सोभाग्यकारक आणि वृष्य आहे.--द्र. र
उन्माद, ग्भसत्राव, क्षत, रक्तदोष यांचा नाशक आहे.-के. नि

७१४ कपेर. ( कापूर. ) लक्षणे-- शिर, मध्य आणि तल असा
तीन प्रकारचा कापूर आहे. झाडाच्या स्तंभाच्या अग्रभागी होणारा
तो शिर, पानाचे ठायीं होणारा तो मध्य आणि तळीं होणारा तो
तल. शिरोभागीं होणारा विशेष तेजस्वी व स्वच्छ असतो. मध्यभागीं
होणारा मध्यम व स्वच्छ आणि तळीं होणारा सामान्यव खवच्छ असतो.
स्तंभाच्या गर्भात होणारा कापूर श्रेष्ठ आणि स्तंभाच्या बाहेर होणारा
मध्यम जाणावा. स्बच्छ, किंचित्‌ हळदीच्या वणांचा तोही मध्यम
जाणावा, सुवर्णाच्या भांड्याप्रमाणें स्वच्छ, हलका, निर्मळ, स्वादास कडू,

१२४ निघंरद्षिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

शीतळ, हृदयास हितकर, ज्यास सुगंध पुष्कळ येतो, निःक्ञेह, जाड
पञ्यांचा असा कापूर श्रेष्ठ असून तो राजास योग्य आहे. कापूर हा
व्रणाचा दाह शमन करण्यास योग्य आहे. काप्र--थंड, कडू, चिक्रण,
उष्ण, रक्ताचा दाह करणारा आणि फार दिवसांचा दाह यांचा
नाशक आहे. हा धुतला असतां शुभकारक जाणावा.--रा. नि.
चक्षृष्य, मदकारक; आणि तृषा, मेदारोग, विष यांचा नाशक आहे.-
ध. नि. प्रमेह आणि विषदोष यांचा नाशक आहे.--द्र. रु. कफ,
शोष, मुखविरसता यांचा नाशक आहे.--के. नि.

७१५ चीनकपूर. ( चिनीकापूर.)--तिखट, कडू, उष्ण, किंचित्‌
शीतळ, पवित्र, पाचक; आणि कफ, कंठदोष, कामे यांचा नाशक
आहे.-रा. नि.

७१६ जवादि. (.जवादी कस्तूरी. ) -- पुगंधी, चिक्रण, उष्ण,
सुखकर, वातास हितकर आणि राजास मनोहादक आहे. जवादी-
लक्षण--नीलवर्ण, चिक्कण, किंचित्‌ पिंवळी, सुगंधी, उन्हांत ठेविली.
असतां अतिशय सुगंध चालतो ती राजास योग्य आहे.--रा, नि.
वृष्य आहे.--द्र, र. कंडुनाशक आहे.--भा, म, चक्षुष्य, वमनकारक
आणि कफवातनाशक आहे.--के. नि.

७१७ नंदिटक्ष, (नंदीवृष्य, तूणी.)--- तिखट, कडू, सुगंधी, पु्ि-
कर, वीर्यदायक; आणि रक्तदोष, दाह, मस्तकन्यथा, श्वेतकुष्ठ यांचा
नाशक आहे.--रा. नि.

७१८ जातिपत्री. ( जायपत्री. )--तिखट, कडू, सुगंधी, मुखाला
स्वच्छ करणारी; आणि कफ, जडत्व यांची नाशक आहे.---रा. नि.
ग्राही आणि वातनाशक आहे.-- द्र. र. कांतिकर, शांतिदायक
आगि विषनाशक आहे.--ध. नि. लघु, उष्ण, रुचिकर; आणि
कफ, कास, वांति, तृषा, कृमि यांची नाशक आहे.--के.नि.

७१९ जातिफल, ( जायफळ. ) --तुरट, उष्ण, तिखट, ल्ध,

औषधी-गुणदोष. . १२५

बृष्य, अभिदीपक; आणि कंठरोग, वात, अतिसार, प्रेमह यांचें नाशक
आहे.-रा. नि.ग्राही आणि पीनसनाशक आहे.-म. नि. कडू, रुविकर,
हृद्य, स्वरकारक; आणि कफ, वात, मुखदोर्गध्य, वांग, कृमि, कास,
वाते, श्वास, शोष, पीनस, हृद्रोग यांचें नाशक आह.--के, नि.

७२० कंकोल. (कंकोळ.)-तिखट, कड्‌, उष्ण, अभ्निदीपक,पाचक,
रुचिकर; आणि मुखजाड्य, कफ, वात यांचें नाशक आहे.---रा, नि.
हृद्य आणि कफनाशक अहि.-- ध, नि, अपभिमांद्य आणि वांति
यांचा नाशक आहे.-के;, नि. पोटफुगीचा नाशक आहे.-भा. प.

७२१ लवंग, ( लवंग. )-शीतळ, कडू, चक्षृष्य, रुचिकर, तीक्ष्ण;
आणि वात, पित्त, कफ, शिरोरोग यांची नाशक आहे. तसेंच उष्ण,
तीक्ष्ण, पाककाळीं मधुर, थंड; आणि वात, पित्त, कफ, आंव,
क्षय, कास, रक्तदोष यांची नाशक आहे.-रा. नि. हृद्य, वृष्य, पवित्र
आणि विषनाशक आहे.-ध, नि, पाचक; आणि उचकी, वांति यांची
नाशक आहे.- द्र, र, शूल, मलब्रद्धत्व, क्षतक्षय, तृषा, वास, पीनस,
पोटफुगी यांची नाशक आहे.-के. नि.

७२२ अगरु. ( अगर. )- उष्ण, तिखट, चिक्कण, कडू, पक्‍त्रि;
आणि वात, कफ, कर्णरोग, नेत्ररोग, कुष्ठ यांचं नाशक आहे.-रा, नि.,
ध. नि.

७२३. स्वादु. ( स्वाद्वगरु. )-तिखट, तुरट, उष्ण, धुपाच्या पुगं-
धार्ने वातनाशक आहे.

७२४ कृष्णागरु, ( कृष्णागर. )-तिखट, उष्ण, कडु, लेपानें
शीतळ, उगाळून प्याल्याने पित्तहारक आणि किंचित्‌ त्रिदोषनाशक
आहे.-रा. नि. चिक्रण; आणि वात, कफ, नेत्ररोग, कृष्ठ यांचें
नाशक ,आहे.-ध. नि. त्वग्नोग, कफ, शातवात यांचें नाशक आहे.-
के. नि.

७२५ काष्ठागरु, ( काष्ठागर, ) - तिखट, उष्ण, लपानें रूक्ष;

१२६ निघंटश्षिरोमणि -गुणदोष-प्रकरण.

आणि कफ, वात, वांति, मुखरोग यांचं नाशक आहे.--रा.ने,

७२६ दाहागरु. ( दाहागर. )-- तिखट, उष्ण, कांतिकर, केश-
वर्धक, सुगंधी, केशांतील दोषांचे नाशक आहे.-रा, नि.

७२७ ग्रंगल्यागरु, ( मगल्यागर. )-- जड, थंड, सुगंधी आणि
योगवाही आहे.

७२८ मांसी. (जटामांसी.)-सुगंधी, तुरट, तिखट, शीतळ, आनं-
दकारक, कांतिकर; आणि कफ, भतबाथा, दाह, पित्त यांची नाशक
आहे.--_ रा, नि. अंतर्धातुहारक आहे.--ग, नि, केशांना हितकर
आहे.--ध. नि. विष, त्वग्नोग यांची नाशक आहे.-- द्र, र,
त्रिदोष, कृष्ठ, रक्तदोष, विसर्प यांची नाशक आहे.- म. नि.

७२९ गंधमांसी. ( गंथमांसी. ) कडू, शीतळ, कांतिकर; आणि
कफ, कंठरोग, रक्तपित्त, विष, भृतज्वर यांची नाशक आहे.--रा, नि.

७३० आकाशमांसी, ( आकाशजटामांसी. )- थंड, कांतिकर;
आणि सूज, व्रण, नाडीब्रण, ठता, गर्दमजाल ( क्षद्ररोग ) इत्यादि-
कांची नाशक आहे.-रा. नि. |

७३१ तुरुष्क, ( शिलारस, पिंडतेल. ) - सुगंधी, कडू, तिखट,
चिक्कण; आणि कुष्ठ, कफ, पित्त, मूतखडा, मूञ्राघात, भूतज्वर यांचा
नाशक आहे.- रा. नि. कांतिकारक, तिखट, उष्ण, वीर्यवर्धक
आहे.--म, नि, वृष्य, आणि घामाचा नाशक आहे.---
भा. प्र, ज्वर, दाह, ग्रह, वात, प्रमेहपीटिका, ओलावा,
कफ, पित्त यांचा नाशक आहे.-ग, नि,

७३२ गुग्गुलु. ( गृग्णुळ. )--तिखट, कडू, उष्ण, रसायन; आणि
कफ, वात, कास, कमि, वातोदर, छ्रीहा (पाणथरी), सूज, मळव्याध
यांचा नाशक आहे. -रा, नि. तुरट, बुळबुळित, कांतिकर, स्वर -
कारक, रूक्ष, सूक्ष्म, चिक्कण, स!रक, लघु, निर्गळ,'तीक्ष्ण;, आणि बस्ति-
रोग, मेदोरोग, त्रण, भतबाधा, प्रमेह, परज यांचा आहे. हा नवा-धातु-

“)

औषधी-गुणदोष १२७

वर्धक आणि वीर्यवर्धक आहे. जुना- आति लेखन ( दोषाला पातळ
करणारा ) आहे.--ध, नि. अभिदीपक, बलकरं, मोडलले हाडास
सांभणारा; आणि ग्रंथिरोग, गलगंड, अपची, वातरक्त, आंव, कंडु,
कृमि, कुष्ठ, विष यांचा नाशक आहे-के, नि. गंडमाला आणि आम-
वात यांचा नाशक आहे.--भा. प्र, मांसवृद्धिकर आणि राक्षसपीडा-
नाशक आहे.--ग, नि.

७३३ कणगुग्गुळु, ( कणगुग्गुळ. )---तिखट, उष्ण, सुगंधी, रसा-
यन; आणि वात, शूळ, कफ, गुल्म, उद्र, पोटफुगी यांचा नाशक
आहे.

७३४ भूमिजगुग्गुळु, ( भूमिगुग्णुळ. )--कडू, तिखट, उष्ण
देवीला प्रिय, पवित्र, सुगंथदायक; आणि कफ, वात, भूतबाधा यांचा
नाशक आहे.-रा, नि.

७२५ राल, ( राळ. )--थंड, चिक्कण, तुरट, कडू, ग्राही; आणि
वात, पित्त, फोड, व्रण, कंडु यांची नाशक आहे.---रा, नि. भम्रसं-
घानकारक, मधुर, उष्ण, मलस्तंभक, त्रणरोपण करणारी; आणि विष,
भूतबाधा यांची नाशक आहे.-ध, नि, अतिसार, शूल, घाम, ज्वर,
यांची नाशक आहे.--भा, प्र, रक्तदोष, विसर्प, गृहबाथा यांची
नाशक आहे.--के, नि, कफ, पित्त, अभिद्ग्धव्रण यांची नाशक
आहे.-ग. नि

७१६ कुंदरु, ( सालईचा डीक.) - मधुर, कडू, पान व लेप
यांणीं थंड, आणि कफ, पित्त, दाह, प्रदर यांचा नाशक आहे.---
रा. नि, तिखट आहे.--ध, नि, वात, कफ, रक्तप्रदर यांचा नाशक
आहे. - ट्र, र, मुखरोगनाशक आहे. - भा, प्र, ज्वर, घाम यांचा
नाशक आहे.--के.,नि. उवा, अलक्ष्मी, ग्रह आणि वळ यांचा ना-
शक आहे. म, नि, साखरेशीं घेतला असतां प्रमेह आणि अंडवृद्धि
यांचा नाशक आहे.--शोढलनि

१२८ निघेटशिरोमणि-शुणदोष -प्रकरण.

७२७ कुष्ठ. ( कोष्ठ. ) -तिखट, उष्ण, कडू, कांतिकर; आणि
कफ, वात, कुष्ठ, विसर्प, विष, कंडु, खरूज, दाद यांचं नाशक आहे.-
रा. नि. त्रिदोष; आणि रक्तदोष यांचें नाशक आहे. -- ध. नि.
रसायन आणि वृष्य आहे.--ग. नि. वातरक्त आणि कास यांचे
नाशक आहे.--के, नि. वांति आणि तृषा यांचं नाशक आहे.-द्र, र.
वीर्यवृद्धिकारक आहे.-- म. नि.

७३८ सारिबा. (श्वेत उपलसरी.), कुष्णसारिवा. (काळी उप-
लसरी. )-मधुर; आणि कफ, वातरक्त, कुष्ठ, कंडु, ज्वर, प्रमेह, दुर्गधि
यांची नाशक आहे.-रा. नि. वृष्य, आणि पित्त, आंव, ज्वर यांची
नाशक आहे.- द्र. र. कफ, रक्तदोष, विष, तृषा, दाह यांची नाशक
आहे.- ग. नि. कास, अतिसार, त्रिदोष यांची नाशक आहे.-के. नि
जड, वीर्यवर्धक, चिक्कण, रक्तदायक; आणि विष, आमातिसार, अग्निमांद्य
अराचे, श्वास, वांत, कास, तृषा, त्रिदोष, रक्तप्रदर,
ज्वरातिसार यांची नाशक आहे.-म. नि. रक्तदोष, रक्तपिक्त, विषम-
ज्वर, शिरोरोग यांची नाशक आहे.---शोढलनि. काळी उपलसरी---
ग्राही, थंड; आणि कफ, त्त, तृषा, अरुचि, रक्तपित्त यांची नाशक
आहे.--रा. नि

७३१९ नख. ( नखला. ) उष्ण, तिखट, आणि विष, कृष्ठ, कंडु
व्रण, भृतबाथा यांचा नाशक आहे.---रा. नि. कफनाशक आहे.--
ध. नि. बलकर,वीर्यकर, लघ, हृद्य; आणि वातरक्त, ज्वर यांचा नाशक
आहे---म. नि. पबित्र; आणि वातापित्त, वांति यांचा नाशक आहे.-
द्र. र. कांतिकारक; आणि अलक्ष्मी, मुखदु्गीधे यांचा नाशक
आहे.--भा. प्र.

७४० व्याधनख. ( वाघनख. )--कडू, उष्ण, तुरट, कांतिकर,
सुगंधी; आणि कफ, वात, कंडु, कुष्ठ, गण, यांचें नाशक आहे.--
रा. नि. पवित्र आणि ग्रहभूतबाधानाशक आहे.--ध. नि.

1:

औषधी -गुणदोष, १रर.

७४१ स्पुक्का (कपुरीमधुरी.)-तिखट, तुरट, कडू, सुगंधी; आणि कक,
कास, प्रमेद्द, मृतखडा, मूभकृच्छू यांची नाशक आहे.-रा. नि. पुगंधी,
शीतळ; आणि कृष्ठ, दुर्गंधी, घाम, तृका, विष, दाह यांची नाशक
आहे.--ध. नि. वृष्य, मधुर; आणि ग्रह, कंडू, ज्वर, त्रिदोष, यांची
नाशक आहें.-के. नि.

७४२ स्थौीणेयक.( थुणेर. )--पुगंधी, तिखट, कडू; आणि कफ-
पिच, पित्तप्रकोप यांचं नाशक आहे.-रा. नि. बलपुष्टिदायक, कडू,
थंड, चिक्कण, मधुर; आणि त्रिदोषनाशक आहे.-के. नि. स्मृतिदायक,
वीर्यकर; आणि राक्षसपीडा, ग्रह, ज्वर, क्रामि, रक्तदोष, कुष्ठ, तृषा,
दुगाधे, तिलकालक ( क्षुद्ररोग ) यांचं नाशक आहे.-मा. प्र.

७४१ मुरा. ( मोरमांसी. )--कडू, तिखट, शीतळ, तुरट; आणि
कफपित्त, श्वास, रक्तदोष, विष, दाह, भ्रम, भूर्च्छा, तृषा यांची नाशक
आहे.-रा. नि. थंड, मधुर; आणि पित्त, वाद, ज्वर, भूतराक्षसबाथा,
कुष्ठ, कास याची नाशक आहे.--के. नि.

७४४ शेलेय. ( दगडफूल. )--थंड, कडू, सुगंधी; आणि कफ,
पित्त, दाह, तृषा, वांति श्वास, वणरोग यांचें नाशक आहे-रा. नि.
रुचिकर; आणि रक्तदोष, विष, कंडू, कफज्वर, हृद्रोग, मूतखडा याचं
नाशक आह.--ध. नि. कुष्ठनाशक आहे.--के. नि. रक्तगुल्मना-
शक आहे.-भा. पर.

७४५ चोरक.( भटोरा. )-तीवरगंधी, उष्ण, कडू; आणि वातकफ,
नासारोग, मुखराग, जीर्णज्वर, कामे यांचा नाशक आहे-- रा. नि.
विष, रक्तदोष, कुठ, कडू, आणि त्रण यांचा नाशक आहि.-ध. नि.
वात, राक्षसपीडा, धाम, ज्वर, यांचा नाशक आहे.-के. नि. मधुर,
रूक्ष;' आणि मोह, थंडी, कृष्ठ, कंडू, मेदोरोग यांचा नाशक आहे.--
भा. प. त्वय्रोगनाशक आहे.--ग. नि. ट

७४६ ग्रंथिपणे. ( मठोना. )--लघु, कडू, रुचिकर, उष्ण; आणि

१...

१३० निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

कफवातनाशक आहे.--रा. नि. अभिदींपक, तिखट; आणि विष,
श्वास, कंडू दुर्गयी, यांचा नाशक आहे.- भा. प्र.

७४७ पद्यक. ( पद्मकाष्ठ. )--शीतळ, कड; आणि रक्तापेत्त,
मोह, दाह, ज्वर, भ्रांति कृष्ठ फाड यांचें नाशक आहे.-रा. नि.
भ्रांतिनाशक आहे,-_--ध. नि. वातूळ, गर्भस्थापक, तुरट; आणि तृषा,
विष, पित्त, कफ, रक्तेदोष, व्रण, वांति, विसर्प यांचं नाशक आहे.--
के. नि.

७४८ प्रपोंडरीक. ( पृंडरीकवक्ष. )--चक्षुष्य, मधुर, कडू,
शीतळ; आणि पित्त, रक्तदोष, व्रण, ज्वर, दाह, तृषा यांचा नाशक
आहे.--रा. नि, वीर्यवद्धिकर, कककर आणि पित्तनाशक आहे. --
भा. म,

७४९ ळामज्जक. ( पीत वाळा. )--थंड, कडू, मधुर; आणि
वात, पित्त, तृषा, दाह, श्रम, मूर्च्छा, रक्तपित्त यांचा नाशक आहे.-
रा, नि. लघु; आणि त्रिदोष, घाम यांचा नाशक आहे.-- के. नि.
मूत्रकृ्ठ, त्वग्नोग, विष, रक्तदोष यांचा नाशक आहे.--ध. नि.

७५० मांसरोहिणी,( मांसरोहिणी, ), रोहिणी. ( रोहिणी. )--
शीतळ, तुरट, कटशुद्धिकर, रुचिकर; आणि कामे, वात यांची
नाशक आहे.--रा. नि. धातुवर्धक; आणि प्रणरोगनाशक आहे.--
के. नि. सारक; आणि त्रिदोषनाशक आहे.-म. नि,

७५१ श्रीवेष्ट. ( विशेष धूप. )---तिखट, कडू, तुरट; आणि
केफ, पित्त, योनिरोग, जीर्णज्वर, ब्रण, पोटफुगी यांचा नाशक आहे.-
रा. नि. ग्रह, रक्तदोष; आणि मस्तकरोग यांचा नाशक आहे.-
ध. नि, मधुर, चिक्कण, सारक, उष्ण, पित्तकर, स्वरकारक; आणि
नेत्ररोग, कफ, राक्षसपीडा, पीनस यांचा नाशक आहे.-के. . नि.
घाम, उवा, दुर्गधि यांचा नाशक आहे.

७५२ उशीर. ( काळा वाळा. )-शीतळ, कडू, जळाला सुगंध

ओपषधी-गुणदोष. १३१

देणारा; आणि दाह, श्रम, पित्तज्वर यांचा नाशक आहे.-रा. नि.
चिक्कण; आणि घाम, दुर्गधि, पित्त यांचा नाशक आहे.-ध. नि.
विसर्प, मूत्रकृच्छू, पित्त आणि कफ यांचा नाशक आहे.---म. नि.
मळमळ, तृषा, विष, रक्तपित्त यांचा नाशक आहे.--ग. नि. रुक्ष,
मधुर, पाचक, मलस्तंभक, लघु; आणि कुष्ठ, रक्तदोष, मेदोरोग, कृमि
यांचा नाशक आहे.-के. नि. विसर्पनाशक आहे.-भा. प्र.

७५३ नलिका, ( नल॒का, पवारी. )--कडू, तिखट, तीक्ष्ण, मधुर,
थंड, मलशोधक; आणि कृमि, वात, उद्र, आंव मुळव्याध, शूल,
यांची नाशक आहे.-रा. नि. चक्षुष्य, वातुळ; आणि रक्तापेत्त, विष
यांची नाशक आहे.-ध. नि. पिचत, रक्तदोष, दाह, कंडू , ज्वर, कुष्ठ,
मत्रकृच्छू यांची नाशक आहे- के. नि.

११ अनुक्तोषधिवर्भ.

७५४ श्वेतांताक. ( पांढरे दांगे. )--रुचिकर, मूळव्याधीचे
नाशक आणि गृणांनीं अधिक आहे.

७५५ किंकिरात. ( कंकरी, देवबाभूळ. )--उष्ण, कडू; आणि
कफ, मूळव्याध, सूज, यांची नाशक आहे. इचे फूल-सुगंधी, हर्षदा-
यक आणि पुष्टिकर आहे-ध, नि. थंड; आणि' पित्त, कफ, तृषा,
शोष, वांति, कृमि यांची नाशक आहे.--भा. प्र, तुरट; आणि रक्त-
दोष, दाह, कफज्वर यांची नाशक आहे.-दर, र,

७५६ चपल, ( चपल धातु. ) --लेखन ( रसादिधातु व
वातादि दोष यांना पातळ करणारा ), चिक्कण, देहाला लोहाप्रमाणं
करणारा, पारदाच्या संयोगाने कड, उष्ण, मधुर, स्फटिकाप्रमाणें
तेजस्वी, षट्कोणाक्ांते, जड, आते वृष्य, रसबंधक आणि त्रिदोषना-
शक 'आहे.-ध. नि |

७५७ प्राचीनामलक. ( पाणआंवळी. )--- रुचिकर, जड, उष्ण;
आणि विष, वात यांची नाशक आहे. इचे पक्क फळ-जिरण्यास

१२२ निघंटशिसेमाजि-गुणदोष-प्रकरण

कठीण, जड; आणि कफ, पित्त, वात यांचें नाशक आहे.--ध, नि.
क्रफ, वात, तृषा यांचं नाशक आहे.-द्र. र. त्रिदोषनाशक आहे.-<-
गा. प्र. कफपित्तनाशक आहे.-के. नि

७५८ साराम्ल. ( साराम्ल, निंबरभेद. )- आंबट, कफापित्तकारक
कझाणि जड आहे.-के. नि

७५९ आतेगल. ( अर्गट, एरवणी. )-तुरठ, कडू; आणि वणाचे
शोधन करून त्यांस सोपण (भरून आणणे ) करणारा आहे.-के. नि.
याचें फळ-मधुर, कडु; आणि ज्वर, रक्तदोष, कफ, रक्तपिच यांची
नाशक्र आहे.---ग. नि.

७६० तूद. ( तूत. ) अपक्क--जड, सारक, आंबट, कफापेत्तकर
आणि वातनाशक आहे. पक्क-मधुर, उष्ण, शीतळ आणि पित्तवात-
नाशक आहे.-के. नि. सत, रक्तपित्त यांचं नाशक आहे.-दर. र,
अपक्-जड, सारक, आंबट आणि रक्तपित्तकारक्र आहे.-भा. प्र,

७६१ गरांगेरूक. ( तोरण. )-लघ, ग्राही, आंबट, उष्ण, आग्नि-
दीपक आणि पित्तकर आहे. पक्क फळ- चिक्कण, मधुर, तुरर आणि
कफवातनाशुक आहे. अपक्क--तु(ट, आंबट, जड, उष्ण आणि रक्त-
पित्तकारक आहे. पक्क फळ-सारक, पित्तकर, ग्राही, लघ, अग्निदीपक;
आणि वाद, कफ, कफवात यांचे नाशक आहे.-के. नि. वातपेत्तनाशक
आहे.-म. नि. |

७६२ नदीभलातक, (पाणनित्रवा. ) -कडू, तुरट,मधुर, थंड, ग्राही,
श्रातुळ; आणि कफ, रक्तपित्त, जण यांचा नाशक आहे.-के. नि.

७६३ वाताम, ( बदाम. )-जड, चिक्कण, रसकाळीं १ पाककाळीं
मधुर, वृष्य, उष्ण, .धातुवधक, बलकर, कफकर; आणि वात, दाह,
पित्त, क्षतक्षय, मलबद्धृत्व यांचा नाशक आहे.-के. नि. वीर्यवर्धक
आहे.- द्र. र, याची मज्जा- चिक्कण, कफकारक, 'रक्तापेत्तकर, उष्ण;
आणि पित्त, वात पांची नाशक आहे.- म, ने.

ओषधी-गुणदोष. १३३

७६४ मुकूलक. ( पिस्ते. )-जिरण्यास कठीण, चिक्कण, वृष्य,
उ"ण, मधुर, धातुवर्धक, रक्तवर्धक, बलकर, विशेषेकरून जड; आणि
वात, कफ, पित्त यांचे नाशक आहेत.--म. नि. |

७६५ निकोचक, ( जरदाळू. ) - जड, चिक्रण, वृष्य, उष्ण,
मधुर, धातुवधक, रक्तवर्धक, बलकर; आणि, वात, कफ, पित्त यांचें
नाशक आहे.

७६६ लवली. ( हरपररेवडी, रायआवळी. ) इचे फळ-जड,
निर्मळ, रुचिकर, रूक्ष, मधुर, आंबट, तुरट; आणि रक्तमळव्याध, कफ,
पित्त यांचें नाशक आहे.--- भा. प्र. हृय, कडू, वातृुळ; आणि
सुगंधी आहे- के. नि. मुळव्याध, वात, आणि पित्त यांचे नाशक
आहे.-म. नि.

७६७ कालशाक. ( कालशाक. ) - तिखट, दुग्धवर्धक, कडू,
पाचक, अम्निदीपक; भेदी, वातुळ; आणि मूळव्याध, कफ, सूज, विष
यांची नाशक आहे.-के. नि. सारक, आणि उष्ण आहे.--द्र. र.
रुचिकर, बलकर, थंड आणि रक्तपित्तनाशक आहे.-भा. प्र.

७६८ चतुष्पत्री. ( सुणसुणा, चतुष्पत्री. )--थंड, मधुर, तुरट,
लघु, आग्नेदापक, रूक्ष, हृदय, वृष्य, ग्राही; आणि तरिदाष, ज्वर, श्वास,
कृष्ठ, प्रमेह, अरुचि, भ्रम यांचा नाशक आहे.--के. नि.

७६९ दुर्ग्धिका. ( दुग्धी. )-- मधुर, कडू, जड, दुखवधक,
तिखट, तीक्ष्ण, रूक्ष, उष्ण, वातुळ, हृद्य, मलमत्रस्तमक, मलावष्टभक,
गर्भकारक; आणि कृमि, कुष्ठ, कफ यांची नाशक आहे.-के. नि.

७७० उत्तानका, ( फुरडी, नागरमोथ्याचा भद, इच्या मुळास
कचऱ्याचे कंद असे हणतात. )-रसकाळीं व पाककाळीं मधुर; आणि
ज्वर, पित्त, मृखशोष, श्वास, मेदोरोग, तृषा यांची नाशक आहे.-
के. नि.

कर

शिरीषिका. ( पाणशिरस. ) सारक, उष्ण; आणि

१३४ निघंटशिरोमणि-गुणदोष -प्रकरण.

कुष्ठ, मुळव्याध, कफ, पित्त, विष, सन्निपात, मेदोरोग यांचा नाशक
आहे.- के. नि.

७७२ ब्रह्मसोमा. ( श्वेतवरधारा. )-तिखट, कडू, तीक्ष्ण, उष्ण,
अभिदीपक, सारक, पाचक, पित्तकर; आणि कफ, कास यांची नाशक
आहे.-के. नि.

७७३ चोहार. ( किरमाणी आवा. ) तिखट, कडू, तीक्ष्ण, उष्ण,
अभिदीपक, वृष्य; आणि त्रिदोष, अजीर्ण, कामे, शूल यांचा नाशक
आहे.--के. नि

७७४ लताकस्तरिका., ( मुसकदाणा. )-- कडू, मधुर, वुष्य,
लघु, थंड, चक्षुष्य, आणि बस्तिरोग, मुखरोग यांचा नाशक आहे

७५७५ अस्थिशुंखलिका. (हाडसंधी, हाडसाखळ.)-शीतळ, मधुर,
वृष्य, बलकर, अस्थिसंधानकारक, कफकर; हआणि वातनाशक आहे

७७६ मृयदेती. ( मखमाल, झेंडू . )-ठघु, मधुर; आणि त्त-
कफ नाशक आहे.-के, नि.

७७७ कुंचुका, ( कोबी. )-पाककाळीं तिखट, कडू, ग्राही, थंड,
लघ, अभिदीपक, रुचिकर, हृद्य, वातळ; आणि कफापित्तज्वर, कुष्ट,
कास, प्रमेह यांची नाशक आहे.-के. नि. |

७७८ भूमिछत्र. ( भुद्रेफोड, ,अळंबं. ) मधुर, वृष्य, बलकर,
रूक्ष, थंड, रुचिकर, जिरण्यास कठीण आणि मलभेदक आहे.- के.
नि. सर्व दोषाला कोपविणार॑ आणि पीनसकारक आहे.-म. नि.

७७९ मानकंद. ( मानकंद. )--जड, शीतळ, मधुर, तिखट,
वातुळ; आणि रक्तपित्त, सूज यांचा नाशक आहे

७८० राजकदंबक. ( राजकळंब.)---मधर, त्रट, आंबट; आणि
विषदोषनाशक आहे. याचें फळ--- मधर, शीतळ, जड; आणि रक्त,
पित्त, वात यांचें नाशक आहे.

औषधी -गुणदोष. १३५

७८१ जिंगिणी. ( मोई, मोक. )--मधुर, उष्ण, तुरट, योनिशो-
धक, पाककाळीं तिखट; आणि वात, व्रण, हृद्रोग, अतिसार यांची
नाशक आहे.--के. नि. इच्या नाराचें नस्य केल्यानें अनेक रोगांचा
नाश होतो. |

७८२ लळोबान, ( लोहबंदी ऊद. )--ग्राही, उष्ण; आणि कफ,
वांत, व्रण यांचा नाशक आहे.-दर. र,

७८३ भूमंडली. ( जलमांडवी. )--ठघ, थंड; आणि विष, पित्त,
कफ यांची नाशक आहे.-द्र. र,

७८७४ वनजा गंधनिशा. ( वन आंबेहळद. )-- तीक्ष्ण, अभिदी-
पक, कफकर, वातकारक आणि पित्तकर आहे.-दर. र.

७८५ मिष्टनिंब. ( कढी निंब. )-- शीतळ, कडू; आणि दाह,
मूळव्याध, कृमि, शूल यांचा नाशक आहे.-द्र.*र.

७८६ हन्वंती. ( हनुमंती. )-- तुरर आणि वृष्य आहे. इचें
बीज-ग्राही आणि प्रमेहनाशक आहे.-द्र, र.

७८७ खुरसाना, ( खुरासनी आवा. )-तिखट, उष्ण, ग्राही
आणि कफवातनाशक आहे.-द्र. र. मादक आणि जड आहे.-म. नि.
पाचक आहे.-भा. प्र.

७८८ तोयमंजरी. ( पाणअघाडा. )-- सूज, कास आणि वात
यांचा नाशक आहे.-द्र. र.

७८९ आकल. ( अक्कलकारा. )--उष्ण, तीक्ष्, बलकर; आणि
सूज, कफ, वात यांचा नाशक आहे.-द्र. र. अग्निदीपक, वृष्य, काम-
वर्धक आणि मद्कारक आहे.-भा. प्र.

७९० तमालपत्र. ( तमालपत्री, सांभारपान. )---वात, फिंच,
कफ आणि मस्तकरोग यांचें नाशक आहे.-दर, र,

७९१ समुदरशोष.' (समुद्रशक.)-ग्राही, पित्तकर; आणि ग्रंथिरोग,
वात, सुज यांचा नाशक आहे.-द्र. र.

१३८ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

७९९ शंखेसरी. ( शंखास्र, गुलतुरा. )-उष्ण; आणि शूल,
वात यांचा नाशक आहे.--द्र. र. |

७९३ रक्तरंगा. ( मेहेंदी. )--वांतिकर; आणि दाह, कफ, कुष्ठ,
यांची नाशक आहे.--दर. र.

७९७४ सपेदंट्रा. (सताप.)-कडू , उष्ण, सारक; आणि कफ, वात,
यांचा नाशक आहे.-द्र. र.

७९५ रक्तपुष्प. ( गुलाब. ) - रक्तदोष आणि विंचवाचे विष
यांचा नाशक आहे.- द्र. र.

७९६ अंजीर. ( अंजीर. )-शीतळ, मधर; आणि दाह, रक्तांपेत्त
यांचें नाशक आहे.-दर. र.

७९७ कुकरुंद. ( कुकरबंध.) --- रक्तदोष, ज्वर, तृषा आणि
कफ यांचा नाशक आहे.-द्र. र. |

७९८ फाफणाकतरु. ( फोपटें. ) -- तुरर आणि ग्राही आहे.
याचें फळ-वातनाशक आहे.- द्र. र.

७९९ विशल्या. ( वेहकळभेद. ) -- कडू; आणि टूता, व्रण
यांची नाशक आहे.-द्र. र.

८०० बनमेथिका, ( रानमेथी. ) -गुणांनीं अल्प असून अश्वरोग-
नाशक आहे.-- द्र. र.

८०१ फोग. ( फोग्शाक. ) -- शीतळ, ग्राही; आणि रक्तापेत्त,
कफ यांची नाशक आहे.--द्र. र.

८०२ गोलिक. ( गोलीशाक. ) सारक, रूक्ष, कफकर, जड-
आणि पित्तनाशक आहे.- द्र. र.

८०३ चिरपाटा. ( चिरपोटाणी. )-थंड, रूक्ष, भेदी; आणि
श्वास, कास यांची नाशक आहे.-द्र. र.

८०७४ तिलपणीं. ( तिलप्णी. ) तिखट, उष्ण; आणि सन्निपात,
पोटफुगी यांची नाशक आहे.- द्र. र.

1,

औषधी -गुणदोष. १३७

८०'५ झुंझुरु. ( झुंझुरूशाक. ) किंचित्‌ उष्ण, आणि वात,
श्वास, कफ यांची नाशक आहे.- द्र. र. |

८०६ शब्चिकाठी. ( आग्या. )-सारक, उष्ण, दाहकारक;
झआाणि तिदाषनाशक आहे.- द्र. र.

८०७ शेखाळु. ( श्वत अळुं. ) - जड, मलावष्टभक, धातुवर्धक,
चलकर आणि वीर्यवाद्विेकारक आहे.-दर. र.

८०८ कदूदरी. ( लघु वाघांटी, ) - कडू, उष्ण; आणि विषूची
( मोडशी ), कफ, चात यांची नाशक आहे.-द्र. र.

८०९ तारसस्व. ( मुरदाडाशिंग. )--केशांना काळे करणारें
आणि वातनाशक आहे.-द्र. र.

८१० सस्यक. ( सस्यकमणि. ) -कडू; आणि त्वग्नोग , उदर,
शूल, विष यांचा नाशक आहे.--दर. र... *

८८११ चुंबक. ( लोहचुंबक. )-लेखन (दोषांना पातळ करणारा ),
शीबळ; आणि विष, मेदोरोग, वात यांचा नाशक आहे.-द्र. र.

८१२ काच. ( कांच. )-जणाला फोडणारी, चक्षुष्य, सारक
आणि शूलनाशक आहे.-द्र. र.

८१३ सेव.( शेव. )--कफकर, धातुव्धक, जड, वृष्य,रसकाळीं व
पाककाळीं मधुर आणि थंड आहे.--म. नि. वीर्यवृद्धिकर आहे.-
भा. प. ।

८१४ महत्सिचितिकाफळ. ( सफरचंद. )--हें शेवाप्रमार्णच
गुणांनीं असून विशेषेंकरून तुरर आणि थंड आहे.--म. नि.

८१५ अमृतफल. ( नासपात. )--मधुर, आंबट, जड, रुचकर,
वीर्यवर्धक आणि वातनाशक आहे.- म. नि. वृष्य आणि त्रिदोषनाशक
आहे.--भा. प.

८१६ आळूक."( सपाळू. )--रसकाळीं शीतळ, मधुर, आंबय;
आणि वातपित्तनाशक आहे.--म. नि. |

ष्ट

रश्€ निघंटशिरोमणि -गुणदोष-प्रकरण.

८१७ कपित्थपत्री. ( कवठपत्री. )--तीक्ष्ण, उष्ण; आणि कफ,
प्रमेह, विष यांची नाशक आहे.--म. नि.

८१८. डिंडिश. ( धेंडसं)--रुचिकर, मलभेदक, शीतळ,
वातुळ, रूक्ष, मूत्रकारक; आणि पित्त, कफ, मूतखडा यांचें नाशक
आहे.-म. नि.

८१९ मरुद्धव. ( माठ. )--मधुर, शीतळ, मलावष्टंमक, जड,
बातकारक, कफकर; आणि पित्त, रक्तापेत्त, विषमाग्रि यांचा नाशक
आहे.---तांबडा माठ--किंचित्‌ जड, खारट, मधुर, कफकर, पाक-
काळीं तिखट आणि किंचित्‌ दोषांना कोंपविणारा आहे.-भा. प्र.

८२० छिंकूनी. ( नाकशिंकणी. )--तिखट, रुचिकर, तौक्ष्ण,
उष्ण, अभिदीपक, पित्तकर; आणि वातरक्त, कुष्ठ, कृमि, वात, कफ
यांची नाशक आहे.-मः नि.

८२१ चंद्रशूर . ( रानमेथीभेद. )--बलपुटिकारक, उवकी,
वात, कफ, अतिसार हे रोग ज्यांस झाले आहेत त्यांस हितकर; आणि
रक्तदोष, वात, विषयांची नाशक आहे.-भा. प्र.

८२२ खसखसफलो्ूतवल्कल. ( खसखशीच्या फळाचें बोंड,
पोस्त )---शीतळ आणि लघु आह.-भा. प्र. |

८२२३ चणकाम्ल. ( हरभऱ्याची आंब. )--अति उष्ण, अभिदीपक,
हांतांना शिवशिवणारी; आणि शूल, अजीणे, मलबद्धत्व यांची नाशक
आहे.-भा. प्र.

८२४ गेधकोकिला. ( गंधकोकिला. )--चिक्कण, उष्ण, कडू,
सुगंधी आणि कफनाशक आहे. इच्याप्रमाणंच गंधमालतीचेही गुण
आहेत.-भा- प्र

८२५ सुदशेना. ( सुदर्शना.) --मधुर, उष्ण; आणि कफ सूज
वातरक्त यांचा नाशक आहे.-भा. प्र

८२६ मपरखबाम. ( मखाणे, )--हे गुणांनी कमळाक्षाप्रमार्णेय
झाहेत.-भा. प.

औषधी -गुणदोष. १३९.

८२७ कुमुदिनीबीज. ( कुमुदिनीचें बीज. )--मधुर, रूक्ष, थंड,
जड; आणि प्रमेह, श्वास, पांडु यांचे नाशक आहे.-भा. प्र.

८२८ यसद, ( जस्त. )--तुरट, कडू, शीतळ, चक्षुष्प; आणि
कफ, पित्त, प्रमेह, पांडु, श्वास यांचे नाशक आहे.-भा. प्र.

८२९ स्थूलग्रेंथि. (थोरकोळिंजन. )-कोळिंजनाहून कमी गुणाचे,
सुगंधी आणि कफनाशक आहे.-भा. प्र,

८९० द्रॉपांतरवचा , ( चोपचीनी. )-तिखट, कडू, उष्ण, अभिदी-
पक, मलमूत्रशोधक; आणि मलबद्धत्व, पोटफुगी, शूलवातरोग,
अपस्मार, उन्माद, शरीरवेदना, फिरंगोपदेश यांची नाशक आहे.-भा,प,

८३१ कलंबी. ( कलंबीशाक. )--दुग्धवर्धक, मधुर आणि वीर्य-
वर्धक अहि.-भा, प्र,

८३२ शुकनासा, (शुकनासा.) -अतिकीर्यवानूु, रसायन आणि
पिचनाशक आहे.

८३३ तमाखु, (तमाख.)--तीक्ष्य, उष्ण, वातानुलोमनकारक
( अधोगतीनें वाताचं बाहेर पडणं ), बस्तिशोधक, मदकारक, पित्तकर,
भ्रमकारक, वांतिकारक, रेचक, दृष्टीला मांद करणारी, वीर्याला क्षीणत्व
आणणारी; आणि कफवात, श्वास, कास, काष्ठवात, दंतरोग, कामि,
उवा यांची नाशक आहे. धूम्रपान, ---विशेषंकरून दृष्टि आणि
वीर्य यांचा नाश करणारं आहे. तमाखु ही देशभेदेंकरून तीक्ष्ण व
अति पित्तकर आहे. ही वामक असल्याकारणानें वृश्चिकादिकांचें विष
उतरते. रेचक असल्याकारणानें वात, कफ यांची नाशक आहे. गुडाखू-
तिखट, उष्ण, ध॒म्रपान करण्यास प्रशस्त; आणि श्वास, कास, उचकी,
कफ, वात, गुल्म, प्लीहा, कृमि, आंव, शूळ, करिरोग, कृमिजनितरोग
यांची नाशक आहे. तपक्रीर ओढल्यानें पीनसरोगाचा नाश होतो.

१२ सुवर्णादिवर्ग.
८३४ सुवणे. ( सोनें. ) सुवर्णजाति-तीन. प्रकारचें सोनें आहे.

१४० निघंटशिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

भमिज, रसवेधज आणि लोहसंकरज. त्यांत पहिलं रक्तवर्ण. दुसरें
पीतरक्तवर्ण आणि तिसरं पांढुरकं असतं; ह गुणांनी कमी आहे. सुवर्ण-
परीक्षा--जं तापाविलं असतां लाल दिसतं, कानस मारिली असतां

पांढुरक दिसते, कसोटीवर घासलं, असतां केशराच्या वणीप्रमाणें दिसते,
जें तोळे असतां चिक्कण आणि जड अततें व जं मूदु असून रक्तपीत
वर्णाचे असते तें उत्तम सोनं जाणावे. सोने-चिक्कण, तुरट, कड, रसायन
(व शरीराची जरा दूर करणारें), मधुर, मृदु, शीतळ, चक्षप्य रुचिकर,
आयुष्यवर्धक, वीर्यवृद्धिकर, बलकर, स्मातेदायक, कामोद्दीपक, बुद्धिव-
धक, कांतिदायक, लक्ष्मीदायक; आणि त्रिदाष, पातक यांचं नाशक आहे.-
रा, नि, धातुवर्धक, वृष्य, पाककाळीं मधुर, कडू, हृद्य; आणि उन्माद,
विष, विषमज्वर यांचं नाशक आहे.--के, नि. पित्त, दाह, क्षय,
यांचे नाशक आहे,--द्र, र. पुजचें नाशक आहे.-- म. नि, स्थाव-
रजंगमविष, त्रिदोष यांचे नाशक आढे -- भा. पर.

८३५ रॉप्य. ( रुपें, चांदी. )-चिक्रण, तुरट, आंबट, पाकका८
मधुर, रुचिकर; आणि वात, पित्त, वलीपालित यांचें नाशक आहे.
जे तापविले असतां व कसोटीवर घासलं असतां पांढरं दिसते, चिक्कण,
जड, घासलं असतां जास्त तेजस्दी दिसते नं रुप उत्तम जाणाव.--
रा नि. लेखन, शीतळ आणि तारुण्यदायक आहे.-- के. नि.
विषनाशक आहे.--ध. नि. पित्त, कफ, रक्तदोष, प्रमेह यांचें नाशक
आहे.--द्र. र, पार आहे.- म. नि.

८३६ तात्र. (तंबे.) मारण केललं-तुरट, मधुर, शीतळ, तिखट;
आणि मलबद्धूत्व, कफ, पांडु, उद्र, शल, गुल्म यांचे नाशक आहे. जं
घणानं ठोकलं असतां चिक्कण असतं, पत्रे केल असतां रक्तवर्ण, शद्ध, मृदु,
शुद्ध खाणींत उसन्न झालेलं आणि ज्यांत कांहीं मळ नादीं ढ॑ ताम्र
उत्तम जाणावं.---रा. नि. रसायन, मलभदक; आणि मूळव्याव, कृमि,
सूज, कृष्ट, छ्रीहा, मोह, दाह, अम, उधका, यांव नाशक आहे.-ध.नि.

ॉ

औषधी-गुणदोष. १४१

लेखन; आणि कास, श्वास, क्षय यांचं नाशक आहे.--के, नि. वृष्य,
सारक, आणि पीनस, ज्वर, पित्त यांचं नाशक आहे.--भा. पम,

८९७ त्रपु. ( कथील. ) --तिखट, कडु, तुरट, खारट, थड, सारक,
रसायन, कांतिकारक; आणि प्रमेह, कमि, पांडु, दाहू यांचे नाशक
आहे.--रा, नि, पांढरे, लघु, मद स्वच्छ, चिक्कण, उष्णतानाशक,
थंड, पारदाचे पत्रे करणारं तं कथील उत्तम जाणवं.-रा, नि.
पलित आणि विष यांचें नाशक आहे. - ध. नि. किंचित पिकर
आणि श्वासनाशक आहे.-म. नि. चक्षृम्य, उष्ण, पृटिकर; आणि
बेलकर आह.-भा. प्र. मलभदक, लघु, उष्ण, लेखन, रूक्ष, वृष्य;
आणि कफ, श्वास, वात यांचे नाशक आहे,

८३८ सीम्लनक. ( शिसे. )--रसवीर्यविपाकानें शिसें हॅ वंगाप्रमाणे
( कथिलाप्रमाणे ) अपून उष्ण, जड, लेखन; 'आणि कफ वात, मळ-
व्याथ यांचे नाशक आहे. जै सोन्यांत घातले असतां नीलवर्ण, मदु,
चिक्कग, निर्मळ, जड, आणि जें रुप्याचें त्वरित शोधन कारितं त
शिसें उत्तम जाणावें.-रा. नि. शिसें ( मारण केलेलें) --हं ह्ती-
प्रमाणें बल देतं, रोगांचा नाश करून आयुष्य वाढविते, वीर्याला वाढ-
वित्तं आणि अपमृत्यूला दूर करिते.-ध. नि. पांडुरोगनाशाक आहे.---
द्र. र. अग्निशीपक, बलकर आणि कामोद्दीपक आहे.-म, नि.

८३९ प्रित्तळ, ( पितळ. )--पितळ व सोन पितळ असतें दोन
प्रकारचें पितळ आहे. हें कडू, शीतळ, खारट, शोधन करणारें; आणि
पांडुरोग, वात, कमि, छ्रीहा, पित्त यांचें नाशक आहे. जं शुद्ध, चिक्कण,
मृदु, शीतळ, रंगदार, ज्याचं सूत व पत्रं करितां येतात, जे सोन्याप्रमाणं
दिसतं, निर्मळ आणि स्वच्छ तं पितळ उत्तम जाणावें.-रा. नि. रुक्ष,
सारक, आधुष्यवृद्धिकारक, बलकर, धातुवर्धक; आणि विष, वलीपालि-
तरोग यांचे नाशक आहे.-ध, नि. गुल्म, रक्तापेत्त यांचं नाशक
आहे.- द्र. र, कफपिचनाशक आहे.-म, नि, |

१४२ निघंटशिरोमाणि-गुणदोष -प्रकरण.

८४० कांस्य, ( कांस, )--पथ्य, कटू, उष्ण, चक्षुष्य, रुचिकर,
तुरट, रूक्ष, अभ्निदीपक, लघ, पाचक; आणि कंफवातकारक आहे. जं
पांढरं, चकचकित, मदु, तेजसी, ज्याला नाद फार असें, चिक्रण, नि-
मळ, घण आणि अभि यांस सहन करणारें, सरळ, असें कासे उत्तम
जाणावें.- रा. नि. देहाला हढ करणारें, कामवृद्धिकर, बलकर;
आणि कफनाशक आहे.--ध, नि, लेखन आणि निमळ आहे.--
के, नि. मलभेद्क आणि कफपित्तनाशक आहे.--द्र. र. सारक
आहे.--म. नि. |

८४१ बट्टलोह, ( बटलोह. )--तिखट, उष्ण, कडू, थंड, मधुर;
आणि कफ, पित्त, दाह, प्रमेह यांचा नाशक आहे.-रा. नि.

: ८९२ कांतलाह, ( कांतलोह. )--तीक्ष्ण, उष्ण, रूक्ष, रसायन;
आणि पांडु, कफ, सूज, पित्त यांचं नाशक आहे.--रा, नि, मेदा-
रोग, उद्र, त्रिदोष, दाह यांचे नाशक आहे.--दर, र. पृष्टिकर,
बलकर, वीर्यवद्धिकर, देहाची शुद्धि करणारं; आणि गुल्म, मुळव्याथ,
शल, वात, आंव, भगंदर, कावीळ, कृष्ठ, यकृतू, फ्रीहा, आम्लपित्त,
शिरोरोग यांचें नाशक आहे.-भा. प्र, भ्रामक, चुंबक वगरे कांतलो-
हाचे प्रकार असून तं रसायन आणि दहाची शुक्ध करणारं आहे
पाऱ्याखेरीज कांताचं सवन योग्य नाहीं व कांताखरीज पारदाला तेज
नाहीं. पारद व लोहकांत यांच्या संयोगाने दृहाची सिद्धि हाते ( जरा
दूर हवे).

८४१ लोहकिट्र, ( लोहकीकट, मंडूर. ) मर, तिखट, द््ण,
आणि कृमि, वात, परिणामशूल, वातशूल, प्रमेह, गुल्म, सूज यांच
नाशक आहे.-- रा. नि. कफ आणि छोहा यांचें नाशक आहे.--
टर, र. गृणांनीं लोहाप्रमाणें असून मलभेदक; आणि पांडुरोग, उद्र
यांचें नाशक आहे.-रा. नि.

औषधी-गुणदोष. १४४१

८४७ मुंड, ( लोखंड. )-तीक्ष्ण. ( पोलाद. ).-- रुक्ष, उष्ण,
कडू, आणि वात, पित्त, कफ, प्रमेह, पांडु, शूल यांचें नाशक आहे.
तीक्ष्ण ह मुंडाहून गुणांनी अधिक आहे.-रा. नि. आयुष्यवर्धक, बल-
कर, वौर्यवद्धिदायक, शोधक, शीतळ, सारक, तुरट, मधुर, जड, रूक्ष
यक्षुष्य, लखन; आणि आमवात, कृष्ठ, वलीपलित, वातरक्त, विष, शूल,
मूळव्याध, सूज, कमि, मेढोरोग, ग्रहणी, अतिसार, अर्धागवात, सर्वांगवात,
ओकारी, श्वास, परिणामशूल यांचें नाशक आहे.--के. नि., ध. नि

८४५अशोधितभधातुदोष.-अशुद्ध॒ सुवर्णभस्म-श्रमकारक, खेदकारक
आणि दुःसह आहे. अशुद्ध रोप्यभस्म--उद्र, जडत्व, मंदत्व यांस
करणारें आहे. अशुद्धताम्रभस्म--वांति आणि भ्रांते करणार आहे.
अशुद्ध नागभस्म व वंगभस्म --अंगरोग, गुल्म यांस करणारें आहे.
अशुद्ध पोलादभस्म--शूठकारक, कांतिनाशक, कृशत्वदायक आणि
अंगावर फोड उत्पन्न करणारें आहे. अशुद्ध मुंड आणि पोलाद्भस्म-
क्षुपानाशक, जडत्व देणारे आणि गुल्मरोगकारक आहे. अशुद्ध
कांशाचं भस्म--शरीराला आर्द्रता देणारं आणि दाहकारक आहे.
अशुद्ध॑ पितळेचे भस्म--मोह आणि शोष यांत देणारें आहे.

८४६ मनःशिला, ( मनशील. )--तिखट, चिक्कण, ठेखन,
पथ्यकारक; आणि विष, भतबाथा, भीति, उन्माद यांची नाशक आहे-
रा, नि. ठेप व तिलक यांणीं भतबाधा दूर करणारी, जड,
सारक; आणि कफ, वात, अग्निमांद्य, कंडु, कास, क्षय दोष, श्वास, रक्त,
विष यांची नाशक आहे.--ध. नि,

८४७ सिंदूर. ( शेंदूर. )--तिसट, कडू, उष्ण, ब्रणाला मरून
आणणारा; आणि कुष्ठ, रक्तदाष, विष, कंडू, विसर्प यांचा नाशक
आहे -“रा. नि, मस्तकांतील व्रणांचा नाशक आहे.--ध. नि
मोडलेल्या हाडास सांधणारा; आणि विष; सूज, त्रिदोष यांचा नाशक
भाह.--- ५. र. सद्रलक्षण--रंगदार, अमीचा ताप सहन करणारा

१४९ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

सूक्ष्म, चिक्कण, स्वच्छ, जड, मृदु, सुशोभित, शुद्ध असा शंदूर मंग-
लकारक जाणावा

८४८ अबाय़, (_गंडळ, )---हिऱ्याठा मारणारा, नानावि-
ज्ञानकारक; पारदाचे जारणाच्या कामीं पडणारा असून याचें
सत्त्व रसायन आहे.-रा, नि, याचे सत्त्व विषनाशक आहे.-द्र, र.

८४९ हिंगुल. ( हिंगूळ. )--मधुर, कडू, उष्ण; आगि वातकफ,
त्रिदोषज्वर, द्वंद्रजज्वर ( दविदोषज ) यांचा नाशक आहे.- रा. नि. रस-
काळीं व पाककाळीं तिखट; आणि नेत्ररोग, कृष्ठ, विष, विसर्प, कफ |
पिच, उचकी, कावीळ, छ्रोहा ( पाणथरी ), आमवात यांचा नाशक
आहे.-भा. प्र. के. नि.

८५० गेरिक. ( गेरू. )--मधुर, शीतळ, तुरट, व्रणरोपक, सुव-
णाला रंग आणणारी, चक्षण्य, आणि फोड, मळव्याध, अभिद्ग्धव्रण
रक्त५त्त, रक्तदोष, कफ, उचकी, वाते, ज्वर, विष यांची नाशक
आहे.--रा. नि., ध. नि

_ ८५१ सुवणंगोरक, (सोनगेरू.)--मधुर, चिक्कण, थंड, चक्षष्य
तरट; आणि रक्तापेत्त, उचकी, वांत, विष, रक्तदोष यांची नाशक
आहे.--रा. नि

८५२ सोराष्ट्री, ( गोपीचंदन. )--कडू, तिखट, तुरट, आंबट,
लेखन, चक्षष्य; आणि संग्रहणी, वांते, पिचत यांचे नाशक आहे.-रा.
नि. शीतळ, लेपानें विसपनाशक, पडणाऱ्या गर्भाला स्थिर करणा;
आणि दाह, जण, विष, क्षतरक्त, प्रद्र यांचे नाशक आहे.

८५३ .इस्लिल--( हरताल. )---तिखट, उष्ण, चिक्कण; आणि
त्वग्नोग, भूतबाधा, भ्रांति, विष, वात यांची नाशक आहे.-रा. नि.
अभिदीपक; आणि स्त्रियांचा विटाळ, कष्ठ, कंडु, कफ, रक्तापेत्त, केश,
ग्रहबाधा, मूतखडा, वण, गलगंड यांची नाशक आहे.-के.नि., ढ.
र., म. नि., भा. प.

र्न

-_ औषधी-युणदोष, १४५

८५४ शिलाजत. ( शिलाजित. )---कडू, तिखट, उष्ण, रसायन;
आणि प्रमेह, उन्माद, मुतखडा, सूज, कुष्ठ, अपस्मार, क्षय
उदर, मळव्याध, बस्तिरोग यांचें नाशक आहे.-रा. नि. पाककाळीं
तिखट, योगवाही ( सर्वेरोगनाशक ); आणि कफ, कुष्ट, कृमि, श्वास,
उदर, वांति, पांडु, वास, मूञ्रशरकरा यांचें नाशक आहे.--के. नि.,
म.नि. भा.प्र. |

८५५ गंधक. ( गंधक, ) -- तिखट, उष्ण, तीव्रगंधी, आति-
अभिदीपक; आणि विष, कुष्ठ, कंडू , खरूज, त्वयोग 'यांचा नाशक
आहे.-स. नि. रप्तायन, मधर, पाककाळी तिखट, उष्ण, पाचक,
पारदाला मारणारा, पारदाला वायद यक, पित्तकर, सारक, पारद्व
लोह यांचा हारक; आणि विसर्प, आंब, कृम, पाहा, कक, वात,
क्षय यांचा नाशक आहे.--ध. नि., के. नि,, द्र. र., भा. प्र.

८५६, सिक्‍्थक ( मेण. )-जुळबुळीत, मधुर, मृदु, तिखट, चिक्कण;
आणि कुष्ठ, वातरोग व लेपानें फुटलेले अंगास भरून आणणारं
आहे. रा. नि. नणाला भरून आणणारे, मोडलेल्या हाडास सांधणारें;
आणि वातरक्त, विसर्प, कंडू यांचें नाशक आहे.--घ. नि.

८५७ कासीस. ( हिराकस. ) -तुरट, थंड, चक्षुष्य, कांतिवर्धक;
आणि विष, कृष्ठ, खरूज, कृमि यांची नाशक आहे.- रा. नि. उष्ण,
आंबट केशांना काळा रंग आणणारी; आणि कफ, वात नेत्ररोग, विष,
श्वेतकुष्ठ, त्रण, कृष्ठ, मत्रकृच्ळू, मूतखडा यांची नाशक आहे.--ध. नि.

८५८ पुष्पकासीस .( पुष्पकासीस.)--कडु, शीतळ, नेत्ररोग
हारक; आणि लेपाने खरूज, कृष्ठ, अनक प्रकारचे त्वग्नोग यांची
नाशक आहे.-रा. नि. .

८५९ ,सुवणेमाशषिक. ( पुवर्णभाक्षिक. )--मधुर, कडू, किंचित्‌
तिखट; आणि .कफ, भ्रम, उचकी, मूर्च्छा, श्वास, कास, विष यांचे
नाशक आहे.-रा, नि, रसायन, वृष्य, चक्षुष्य, उष्ण; आणि बास्तं-

१९

१४६ निघंटशिसेमणि-गुणवोष-प्रकरण,

रोग, मुळव्याध, सून, उद्र, क्षय, त्रिदोष, पांधें नाशक आहे.-ध,नि.

८६० तारमाल्षिक. ( राप्यमाक्षिक. ) -पुवर्णमाक्षिक व तारमा-
क्षिक अर्मे देन प्रकारचं माक्षिक असून रसवीर्यविपाकाने हें भिन
गुणाचें आहे. रोप्यकर्मात तारमाक्षिक योजावे व रोगनाशाकारितां
पुवर्णमाक्षिक योजावं. हें रोगनाशक्र, बलपुटिकर आहे.--रा. नि.

८६१ सोवीर. ( काळा सुरमा. )--शीतळ, तिखट, कडू, वुरद,
अक्षुण्य, रसायन; आणि कफवात, विष यांचा नाशक आहे.-रा. नि.

८६२ कुलत्थिका. ( विवळ्या. )- चक्षष्य, तुरट, कडू, शीतळ;
झागि विष, फोड, कंडू, वण, यांचा नाशक आहेत.-रा. नि.

८६३ पुष्पांजन...( पितळेचें कीठ ,)--थंड; आणि पित्त, उचकी,
दाह, विष, कास, सर्व नेत्ररोग, ' विषज्वर, काचबिंदु, पडळ, कफ, नेत्र-
चर्म यांचे नाशक आहे.--रा. नि, ध. नि., के. नि.

८६0 रसांजन. (रसांजन )-थंड, कडू, कांतिकर, चक्षृष्य, तिखर,
दृष्टीला शांत ठेवणारे; आणि रक्तपित्त, कफ, उचकी, श्वास, मुखरोग,
विष यांचे नाशक आहे.--रा.नि.

८६५ खोकेनय.(_ लाठसुरमा. ) --शीतळ, तिखट, तुरठ,
स्तनवर्धक; आणि रसायन आहे.-रा. नि.

८६६ कंपिछक. ( कापेठा. )--रेचक, तिखट, उष्ण, भमिदीपक,
आणि प्रण, कफ, कास, गुल्म, उद्र, मलबद्धत्व, पोटफुमी, कमि,
सूज, शूल, ज्वर, कफापेच, विष, मठमूञजवद्धत्व, मूतखडा, यांचीं
साशक आहे. इची फुल-शीतळ, कडू, ग्राही, वातुळ; आणि कफ,
रक्तापेत्त यांची नाशक आहेत. हिचा क्षार-अभिदीपक, ग्राही आणि
शीतळ आहे.-रा. नि, ध. नि., के, नि., म. नि,

८६७ तुत्थ, (मोरचूत.) -तिखट, तुरट, उष्ण, सर्व प्रकारच्या
विषावर देण्यास प्रशस्त, वांतिकारक; आणि श्वेत.कुष्ठ, नेत्ररोग यांचें
नाथक आहे.-रा. नि.

औषधी-गुणदोष. १४७

८<६्ट खपरीतुत्य » (कलखाषरी. )-तिखट, कडू, चक्षष्य; रसा-
यन, रुचिकर, अभिदीपक, पुष्टिदायक, नेत्राला निर्मळ, करणारी;
आणि त्वग्रोग, सवे प्रमेह, कफ, पित्त, क्षय यांची नाशक आहे.-रा. नि.,
ध. नि
८६९ पारद. (पारा.)--षड्सयुक्त, सर्वरोगनाशक, पंचभूतात्मक;
देहाला लोहोप्रेमाणे बळकटी आणणारा आहे. मर्निछित पारा सर्व
रोगांचा नाशक आहे. बद्ध झाला असतां आकाशगामी करणारा आहे.
छीन झाला असतां सर्व सिद्धि करणारा, आणि मर्म झाला असतां
हाची सिद्धि करणारा आहे.-रा. नि. रसायन, चक्षुष्व, योगवाही
स्यंत वृष्य, आणि कष्ठनाशक आहे.-के. नि
८७० ( अभ्रक. )--पांढरे, पिंकळें, तांबडे आणि निळ
असें चार जातीचें अभ्रक आहे. यांत निळें «गुणांनी अधिक आहे.
यांत चार जाते आहेत. दर्दुर, नाग, पिनाक आणि वज्र. जे अमग्नक
अग्नीत तापविले असतां बेडकाप्रमाणें शब्द करित तं ददुर; जं फूत्कार
करित त॑ नाग; धनुण्याच्या टणत्काराप्रमाणे शब्द करिते तें पिनाक;
आणि जे अग्नीत तापले असतां कांहींच विकार पावत नाहीं तें वज,
हे सेवन करण्यास योग्य आहे. इतर जातीचं अभ्रक सेवन केलं असतां
गुल्म, मण, कुष्ठाद्रोग हे प्राप्त होतात. अभ्रक --अमृततुल्य, बुद्धि:
वर्धक, वृष्य, आयुष्यवर्धक, बलकर, चिक्कण, राचिकर, अभिवर्धक, शीत-
वीर्य, योगवाही, मधुर, तुरट, जड, धातुवर्धक, वाजीकरण; आणि वात,
पित्त, क्षय, ज्वर, आंव, कफ, कुष्ठ, त्रण, प्रमेदद,.विष, छरीहा, उदर, कामि,
2 ग्रंथिरोग यांचें नाशक आहे.--रा. नि., के. नि., भा. प.
७१ स्फाटिकी. ( तुरटी. )---तिखट, चिक्कण, तुरट, रंगदायक,
योनिसंक्रीचकारक; आणि प्रवर, प्रमेद, मूज्रकच्छ, वाति, शोष, सूज
कफ, पित्त, विष, बँण, श्वेतकुष्ठ, विसर्प यांची नाशक आहे.--रॉ. नि.
दु. र,, म. नि., भा. प

१४८ निघंटशिरोमाणि-युणदोष -प्रकरण.

८७२ श्ुद्रशख, (नदीतील लहान शंख. )--तिखट, कडू, आमि-
दीपक, शीतळ; आणि शूळ, नेत्ररोग, कर्णशूल, त्रण, गुल्म, आंब,
संग्रहणी, शीतष्वर थांचा नाशक आहे.--रा, नि., ध. नि.

८७३ शंख. ( शंख. )--तिखट, शीतळ, पुषिकर, वीर्यवर्धक,
बलकर, आणि गुल्म, शल, श्वास, विष यांचा नाशक आहे.--रा. नि
पाककाळीं तिखट, उष्णरवीर्य, चक्षुष्यप, आणि परिणाम शूळ, रक्तपित्त
यांचा नाशक आहे.--ध. नि | |

८७४ कृामिशंख, ( काभिशंख, )--रसवीयादेकांत शेखासारखेचं
यापही गुण आहेत. का

८७५ कपदे, ( कवडी. )--- तिखट, कडू, उष्ण; आणि कर्ण-
शूल, बण, गुल्म, शूल, नेञरोग यांची नाशक आहे.-रा. नि.

८७६ मुक्ताशुक्ति. ( मोत्यांची शिंप. )---तिखट, चिक्कण, रुचिकर
मधुर, अभिरशीपक; आणि शूल, हृद्रोग यांची नाशक आहे.-रा. नि.

८७७ जलगशुक्ति, ( नदींतील शिप. )---तिखट, चिक्कण, अभि-
दीपक, रुचिकर, पाचक, बलदायक; आणि गुल्म, शूल, विष यांची
माशक आहे.-रा. नि.

८७८ खरटिका, ( खडी. )--मधुर, कडू, शीतळ; आणि पिच,
दाह, मणरोग, कफ, रक्तदोष यांची नाशक आहे.--रा., नि. प्रमेह,
वांते, उचकी यांची नाशक आहे.--भा. प्र.

८७९ दग्धपाषाण, ( शिरगोळा. )- रुचिकर, किंचित्‌ उष्ण;
आणि जवर, पित्त, हृद्रोग, शूल, कास, पोटफुगी यांचा नाशक आहे.--
रा. न. |
८८० कपूरमणि. ( कपूरमणी.)-वातादिरोगनाशक आहे.-रा. नि.
. ८८१ विमला. ( विमला.)--तिखट, कडू; आणि त्वय्नोग, प्रण
ष्व्र्‌, सूज, पांडु, प्रमेह, अरुचि, मूळव्याध, संग्रहगी, शूल, क्षयरोग
कावीळ, वात, पित्त यांची नाशक आहे.--रा. नि.. ध, नि.

औषधी-गुणदोष. १४९

८८२ सिकता. ( वाळू. )--मधुर, शीतळ, लेखन, शेक घेतल्याने
शेत्य, वात यांस घालविणारी; आणि संताप, श्रम, वण, उरक्षत यांची
नाशक आहे.-र[. नि.,. इ. र. भा. प.

८८३ कंकुष्ठ. ( ककुष्ठ. )---तिखट, उष्ण, रेचक, उष्णवीर्य,
कांतिकर; आणि कंफ, वात, जण, शूल, गुल्म, कृमि, सूज
उद्र, मलबद्धृत्व, पोटफुगी यांचें नाशक आहे.--रा.नि., ध
नि., के. नि., भा. |

८८४ आखुपाषाण. ( सोमल, )-लोहसंकरकारक आहे

८८५ माणिक्य, ( माणिक, )-मधुर, चिक्कण, रसायन; आणि
वात, पित्त, व्रण यांचें नाशक आहे.--रा. नि |

८८६ पोक्तिक (मोतीं. )-मधुर, शीतळ, वीर्यवधंक, बलपुष्टिकारक;
आणि नेत्ररोग, विष, क्षयरोग, त्रिदोष, यांचें नाशक आहे.-रा. नि.

८८७ प्रवाल. (पोंवळें. )-मधुर, आंबट, वीयंवद्धिकर, कांतिवर्धक;
आणि कफ, पित्त यांचे नाशक आहे.- रा. नि. कांतिकारक, पाचक;
आणि क्षय, रक्तापित्त, कास, विष, भूतभाधा, नेत्ररोग, यांचे नाशक
आहे.-ध. नि. सारक, आणि जिदोषनाशक आहे.-द्र. र.

८८८ गारुत्मत. (पाचरल. ) -शीतळ, रसकाळीं मधर, रुचिकर,
पृष्टिदायक; आणि विष, आंव, पित्त, भूतबाधा, यांचें नाशक
अहे.--रा. नि
. ८८९ पुष्पराग. ( पुष्कराज. ) -आंबट, शीतळ, कांतिकारक,
बद्धिवर्धक, आयुष्यवर्धक, लक्ष्मीदायक; आणि वातनाशक आहे.-रा.नि

८९० हीरक. (हिरा. ) - षड्सयुक्त; आणि सर्वरोगनाशक आहे.-
रा. नि. बलकर, सुखकर, आयुष्यवर्धक, वृष्य; आणि रोगसमृह,
पलितरोग, त्रिदोष यांचा नाशक आहे.---ध. नि. |

८९१ नील, ( नीलरतल. )--कडू, उष्ण; आणि कॅफपित्तनाशक
आहे.-रा. नि. |

१५७ निघेटशिरोमणि-शुणकदोष-प्रकरण.

८९२ गोमेद. ( गोमेद. )--आंबट, उष्ण, अभिदीफ्क, पाचकू
आणि; वात, पातक यांचा नाशक आहे.-रा. नि.

८९३ वैदूये, ( वेडूर्व, लसण्या. ) - उष्ण, आंबट; आणि कफ,
वात, गुल्म, यांचा नाशक आहे.-रा, नि.

८९४ स्फटिक. ( स्फटिक. )- समवीर्य; आणि पित्त, दाह यांचा
नाशक आहे.--रा. नि

८९५ सूर्येकांत.( सुर्मकांतमणि. )--उप्ण, निर्मळ, रसायन
पवित्र; आणि कफनाशक आहे.--रा. नि

८९६ वैक्रांत, ( वैक्रांत. )--हिन्याप्रमा्गें असून रसायन, पुष्टि
कर, आगि क्षय, कृष्ट, विष यांचा नाशक आहे.-रा. नि. आयुष्यवधक,,
बलकर, आहे.-ध. नि. प्रमेहनाशक आहे.--द. र

८९७ चंद्रकांत, ( चंद्रकांतमणि. )--थंड, चिक्रण;आणि रक्त-
पिच, दाह यांचा नाशक आहे.-रा, नि.

८९८ राजांवते, ( राजावर्तमाणे. )--तिखट, चिकण, थंड;
आणि पित्तनाशक आहे.--रा. नि. |

८९९ पेरोज. ( पेरोज. ) - तुरट, मधुर, अभिदीपक; आणि स्थाव-
रजेगमविष, शूल, भूतबाधा यांचा नाशक आहे.

१३ पानीयवर्ग.
९०० पानीय, ( पाणी. )--मधुर, थंड, रुचिकर, भुक्ता्नाचे
पाचक, थकलेल्यास तृतिकर, बुद्धिवर्धक, पुटिकर; वीर्यवर्धक आणि शोष,
तृषा, मोह, भरम, निद्रा, आळस, विष यांचें नाशक आहे.- रा.नि.पित्त,
व्रण, अजीर्ण, वांति. मर्च्छा, मद॒ यांचें नाशक आहे.-द्र, र,
९०१ आकाज्लोदक, ( आकाशांतून पढणारें पाणी. )-मधुर,
पथ्यकर, रुचिकर, अभिदीपक; आणि जरिदोष, तृषा, भ्रम प्रमेह यांचं
नाशक आहे.

औषधी -रुणदोौष. १५

०९ भुईवरीळे पावसाचें पाणी--गढूळ, आणि दोषदायक
आहे. तेंच फार दिवस सांचललं - हलकें, स्वच्छ, पथ्यकर, मधर
आणि सुखकर आहे

९०३ समुद्रोदक.( समुद्राचे पाणी. ) -विश्र (आमगंधी), खारट,
रक्तदोषकारक, उष्ण, कांतिनाशक, जिदोषकर, दाह्कारक; आणि
पिचकर आहे.-रा, नि,

९०४ नादेथ, ( नदीचे पाणी, )-निर्मल, लघु, अभिदीपक, पाचक,
रुचिकर, तृषाशामक, पथ्य, मधर; आणि किंचित्‌ उष्ण आहे.

९०५ गंगोदक, ( भागीरथीचे पाणी. )-शीतळ, मधुर, स्वच्छ,
अतिरुचिकर, पथ्य, पाचक, पवित्र, पापनाशक, अगभिदीपक, बुद्धि-
वर्धक; आणि तृषा, मोह यांचें नाशक आहे.-रा, नि.

९०६ यमुनोदक,-मधुर, वातकर, पाचक, अभिदीपक, रुचिकर,
बलकर; आणि पित्त, दाह, वाते, श्रम यांचें नाशक आहे.

९०७ नमेदोदक.--लघ, शीतळ, पथ्य, पित्तकर, कफकर, रवि,
कर, मधुर; आणि सर्वरोगनाशक आहे. |

९०८ सरस्वंतीजल.--मधुर, पवित्र, रुचिकर, अभिदीपक, पथ्य,
कांतिघर्धक; आणि सर्वरोगनाशक आहे.

९०९ चंद्रभागाजल॑,--शीतळ, वातुळ आणि दाहवित्तनाशक
आहे.

९१० शतद्र, बिपाश(, सिंधु आदीकरून नद्यांचे पाणी.-शीतळ,
लघ, मधुर, निर्मळ, अभिदीपिक, पाचक, बलकर, बुद्धिवर्धक, स्मृते-
दायक, आयुष्यवर्धक आणि सर्व रोगनाशक आहे

९११ शोणभडजल,-रुंचिकर, पथ्य, आमिर्दापक,बलकर, क्षीणास

दायक; आणि संताप, शोष यांचें नाशक आहे

९१२ वेत्रवतीजॅल.-मधुर, कांतिवर्धक, पुटिकर,. दुष्य, अभिदी-
पक; आणि बलकर आहे.

१५२ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

९११ प्योष्णीजल,-रुचिकर, पवित्र, सुखदायक, बलकर, कांति-
प्रद, लघु; आणि पातक, सर्वरोग यांचें नाशक आहे.

९१४ वितस्ताजल.-मधर, लघ, स्मृतिदायक, बुद्धिवर्धक, पथ्य,
आणि त्रिदोष, संताप, जडत्व यांचं नाशक आहे.

९१५ महीजल,-मधुर, बलकर, पित्तकर आणि लघु आहे.

९१६ शरयूजल. -मधुर, बलकर आणि पुषटिदायक आहे...

९१७ गोदावरीजल.-पथ्य, अभिदीपक;आणि पित्त, रक्तदोष,
चात,पातक, कुठ, दुष्ट रोग, तृषा यांचे नाशक आहे.

९१८ कृष्णाजल,-काळे, जडत्वदायक, मधुर, पवित्र, रक्तपित्तव-
धक, स्वच्छ, रुचिकर, अभिदीपक आणि पाचक आहे.

९१९ घटपभाजल.--कृष्णेच्या पाण्याप्रमाणे असून पथ्य, लघ,
मधुर, कांतिव्धक़ आणि मलनाशक आहे,

९२०भीमरथीजल.-पथ्य, लघु, मधुर आणि कांतिव्धक आहे.

९२१ तुंगभद्राजल,-_-चिकण, निर्मळ, रुचिकर, जड, पथ्यकर;
आणि कंड, रक्तपित्त यांचें नाशक आहे.

९२२ कावेरीजल,---मधुर, लघु, अगभिदीपक, स्मृतिकारक,
बुद्धिदायक, रुचिकर; आणि श्रम, दाह, कृष्ठ, यांचे नाशक आहे.

९२३ देशभेदानें नद्यांचे विशेष गुण--ज्या नद्या पूर्वेकडे वाहत
जातात त्यांचें पाणी जड असतें. ज्या पश्चिमेकडे वाहत जातात त्यांचें
पाणी हलके असतं; विंध्याद्रीपासून पूर्व, दक्षिण, पश्चिम, उत्तर या
दिशेकडे जाणाऱ्या नद्या अनुक्रमें वात, कफपित्त, पित्त यांच्या नाशक
आणि पथ्गकर आहित.

९२४ ताम्रपर्णीजळ.--पवित्र, पुण्यवधक आणि ्षानपानास
हितकर आहे.--रा. नि

९२५ कालभेदेकरून नदीच्या पाण्याचे गुण---वर्षाकतूर्ताल

पाणी-पानस, कफ, श्वास, कास याच नाशक आह. शरहतूताल---
ष

भषधी-गुणदोष. १५३

पथ्यकर आणि वातकफनाशक आहे. हेमंतक्हतूंतील पाणी बुद्धिवधक
आहे. शिशिर व वसंत क्तूतील पाणी-सुखकर आणि संतापनाशक आहे.
ग्रीप्मक्रतूंतील पाणी--तृषा, दाह, वाति व श्रम यांचे नाशक आहे.

९२६ अनूपदेशजल,--मधुर, चिक्कण, जड; आणि खरूज, कंडू,
कफ, वात, ज्वेर यांस करणारं आहे

९२७ जांगलजल.--मधर, रांषकर, पथ्य, आयुष्यवधक,बलकर,
बीर्यवृद्धिकारक, पुष्टिकर, कांतिवर्धक; आणि त्रिदोष नाशक आहे

२८ साधारणजल.--रुचिकर, अभिदीपक, पाचक, लघु, पुर्टि-
कारक; आणि श्रम, तृषा, वात, कफ, प्रमेह यांचें नाशक आहे.

९२९ विशेषजल.--तांबड्या जमिनींत होणारें पाणी--वातादे-
दोषकारक, जड आणि जिरण्यास कठीण आहे. धुसर ( किंचित्‌
पांढरी ) जमिनींतील पाणी दोषनाशक आहे.पर्वतांतून पाझरून येणारे
पाणी-- निर्मळ, पथ्य, लघु आणि मधुर आहे. काळ्या जमिनींतील
पाणी उत्तम, त्रिदोषशामक; आणि सर्व रोगनाशक आहे.

९३० ऱ्हदवारि. ( डोहाचें पाणी. )---अभिदीपक, मधुर, पथ्य
भाणि कफवातनाशक आहे.

९२३१ प्रश्रवणजल. ओहळाचे पाणी. ]-"स्च्छ, लघ, मधुर,
रुचिकर आणि अभिदीपक आहे

९३२तढागसालिल, ( तळ्याचे पाणी. ) -मधुर, तुरट आणि
किंचित्‌ बातूळ आह.

९३३ वार्पाजल.( विहिरीचें पाणी. ) - तापदायक, जड आणि
वातकफकारक आहे.

९३४ कूपोदक. ( आडाचें पाणी. )-- खारट, पित्तकर, लघु
आणि क्रफनाशक आहे.

९३५ औद्चिदीजळ. ( भुईतून येणारे. )-- पित्तनाशक आणि
लघु आहे.

र्‌

शंपछे _ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

९३६ केदारसलिल. ( पाटारचें पाणी. )-- पाककाळीं मध्र,
दोषकारक, जड आणि बंद करून सोडलेले पणी विशेषंकरून दोष-
'कारक, आहे.

९२७ हंसोदक.--नदीचें पाणी मातीच्या भांड्यांत घालन तें उ-
न्हांत ठेवावं. नंतर रात्रीं तें पाणी चांदण्यांत दोरीला टांगून चाऱ्यावर
ठेवावे. त्यांत वेलदाडे वगेरे घालून सुवासित करावें. यास हंसोदक
असें हणतात. हे श्रमहारक आणि पित्त, उष्ण, दाह, विष, मूच्छा,
"रक्तदोष, मदात्यय यांस हितकर.

'२५३८ नाकाने पाणी पिण्याचे गुण.--जो नित्य मध्यरात्री
अथवा प्रातःकाळी थंड आणि मधुर पाणी पिईल, तसेच तं पाणी ना-
काने पिल त्याचे नेत्र गरुडाप्रमाणे पाहण्यास समर्थ होतील; तो

बृहस्पतीप्रमाणें बुद्धिवार्न होईल आणि अश्विनीकुमारांप्रमाणें निरोगी
.होईल.

९३९ दूषितजल.--जें पाणी विष्ठा, मूत्र यांणीं मिश्रित, लाल,
निळे, विषारी, तापविले असतां दाट व फेसाळ होतें, रुचीनें खारट,
शेबाळ्यानें मिसळलेले, ज्यांत किडे पडले आहेत, जें जड, ज्यांत पार्ने
'ब चिखल हीं पडलीं आहेत, ज्यावर सूयंचंद्रांचा प्रकाश पडत नाहीं
तें पाणी जड आणि दोषकारक आहे. शीताम्बुपरिवजेन,--पार्ठीचा
झळ, पडसें, वातरोग, नवज्वर, उचकी, पोटफुगी, इत्यादि रोगांत
थंड पाणी दऊ नये. शुतश्ीतजल. ( तापवून थंड केलेलें पाणी )--
झातुक्षय, रक्तविकार, वांति, रक्तप्रमह, विष, भ्रम, जीर्णज्वर, शि्थ-
खता, सन्निपात यांत देण्यास प्रशस्त आहे. तप्तादिजल--एकभाग
आटवृम तीन भाग राहिलेलं पाणी पथ्य आणि वातापासून झालेले
रोग यांचें नाशक आहे; अर्धाभाग आटावलेलें पाणी वातापिचनाशक
आहे आणि तीन मान आटाविलेलें पाणी त्रिदोषनाशक आहे.
एक भाग आटावलेलें पाणी हेमंतकतूंत सेवन करावें.

भौषधी-गुणदोष. १५५

तीन भाग आटविलेलं पाणी शरद्वतूंत द्यावं आणि अर्धे आटविलेलें
पाणी वर्षा, वसंत, शिशिर व ग्रीण्म या कतूत द्यावं. आडाचें आणि.
ओहळाचें पाणी शिशिर्‌ व वसंत या कतूत सेवन करावं; तसेच ग्रीष्म
कतूंत चोडोदक ( जे पाणी शिलांनीं वेित व ज्याच्या भोवताली
वक्षादिक आहेत असं ) सेवन करावें. अन्यथा सेवन केल्यास दाषका-
रक आहे. रात्रीं तापविलेलं पाणी दिवसा प्याल्यास जड आहे. दिवसा
तापविललं पाणी रात्रीं प्याल्यास जड आहे. या कारितां तें वेळचेवे-
ळेस तापवून घ्यावं. कधीं उष्ण, कधीं थंड, कधीं मंदोण्ण, कधीं ताप-
वून निवालेलें, असं पाणी विचार करून सेवन करावें. मध्यरात्री
उष्ण पाणी सेवन केलें असतां वातरोग, कफ, अरुवि, इत्या-
दिकांचा नाश होतो. रात्रीचे पाणी प्याले असतां अजीणंदोषाचा नाश.
होतो. सूर्याद्याचे वेळेस पाणी सेवन केलें असतां सर्व रोगनाशक आहे.
भाजनानंतर पाणी प्यालें असतां पुटिकर आहे. भोजनाचे पूर्वी पाणी
प्यालं असतां शक्तिहारक आहे. भोजनाचे मध्यें पाणी प्याले
असतां रुचिकर, अभिदीपक, निरोगी आणि पथ्यकर आहे. जल्पान
लक्षण.-फार पाणी प्याल्यापासून अन्नाचे पचन होत नाहीं, तसंच
थाडं पाणी प्याल्यानंही असाच प्रकार होतो. याकरितां अभिप्रदीप्त
होण्यासाठीं वारंवार पाणी प्यावं. जलभेद.-अंतरिक्षांतन पडणारं
पाणी चार प्रकारचें आहे. वार, कारक, तोषार आणि हम, पाव-
साच्या पडणाऱ्या पाण्यास धार असें हणतात. गारा पडून जं पाणी
हाते तें कारोदक. दुंवाचे ज॑ पाणी तं तोषार; आणि सकाळीं. बर्फ
पडून जे पाणी होतें तं हेम. धारोदक दोन प्रकारचं आहे. गांग आणि
सामृद्र, गांग-गुणकारक, दोषनाशक; आणि पाचक आहे. जेव्हां
आश्विनमासीं स्वाति व विशाखा या नक्षत्रावर . सूर्य असतो तेव्हां
मेघांतून ज॑ पाणी पडतें ते गांग; आणि त्याखेरीज मृगशीष[दे नक्षत्रा
बर जं पाणी मेधवृष्टीतून पडतें त्यास सामुद्र असें हणतात. रोप्यपात्रांत

१५६ निघेटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

पावसाचें पाणी धरून त्यांत दाथिमिश्रित भाताची पिंडी टाकावी आणि
दोन घटक! तशीच ठेवावी. ती पिंडी जर सफेतच्या सफेत राहिली
तर तं गांग जल आहे असें समजावें व जर त्यांत कांहीं रंगाला बदल
झाला तर ते दुसरे पाणी आहे असें समजावें. गांगजल--मधुर, शीतळ,
रुचिकर, निदोष, स्वच्छ, लघु आणि पित्तकफनाशक आहे. चंद्र-
कांताच्या पात्रांत ठेवलेलें पाणी--स्वच्छ, लघु, पित्तनाशक; आणि
मच्छा, रक्तापेत्त, दाह, कास, मदात्यय या रोगांत हितकर आहे.
सामुद्रजल--शीतळ, कफकर, वातकारक, जड; आणि चित्रा व
अश्विनी या नक्षत्रांतील गुणावह असून गांगजलाप्रमाणे हितकर आहे.
गांग असो किंवा सामृद्र असो, एकदां जमीनीवर तें पाणी पडलं कीं,
त्या जमीनीच्या गणांप्रमाणं त्यांत रस उत्पन्न होतात. पाणी हे स्वभावतः
मधुर आहे, तेजाच्या योगानें त्यांत तिखट व कडू हे रस उस्न्न होतात;
वायूच्या योगानें त्यांद तुरर रस उत्पन्न होतो आणि आकाशतत्त्वाच्या
योगानें त्यांत अन्यक्त ( अस्पष्ट ) रस उत्पन्न होतो. यांत आकाशत-
तत्वाचे ( नाभस्‌ ) जल उत्तम आणि निर्दोष आहे, आश्विनमासांत
वृष्टि न झाल्वामुळें गांगतोयाच्या अभावाने रोगाची वाद्धे जास्त हाते.
कधीं उष्ण, कथीं थंड, कधीं तापवून निवालंलें, कधीं ओषधाबरोबर,
याप्रमाणें पाणी द्यावे. तं सहसा वर्ज्य करूं नये.

९४० सितेक्षु. ( पांढरा ऊंस. )--कठीण, रुचिकर, जड, कफ-
कर, मूत्रल, अभिदीपक, पाककाळीं किंचित्‌ उष्ण; आणि पित्त,
दाहू यांचा नाशक आहे.--रा. नि.

९४१ पुंदूक,--- ( पंडा ऊंस. )--अति मधुर, शीतळ, कफकर,
रुचिकर, तृप्तिकारक; आणि पित्त, दाह, श्रम यांचा नाशक आहे.

९४२ करंकश्यालि, ( रसाळ ऊंस. )---मधर, शीतळ, सचिकर,
मूदु, वृष्य, कांतिकर, बलकर; आणि पपेत्त, दाह यांचा नाशक आहे,

९४३ कृष्णे्ठ. ( काळा ऊंस.) -मधुर, हृदय, पाककाळीं गोड,

औषधी-गुणदोष. १५७

रसकाळीं तिखट, वीर्यवद्धिकर, बलकर, आणि त्रिदोषनाशक आहे.--
रा. नि. | न

९४४ रक्तेथु, ( तांबडा ऊंस. ) -पाककाळीं मधुर, शीतळ, मृदु,
वृष्य, कांतिकर, बलकर; आणि पित्त, दाह यांचा नाशक आहे. ऊंस
हा मुळाजवळ मधुर आह. मध्यभागीं अति मधुर आहे आणि शंंब्या-
कडे नीरस व खारट आहे.

९४५ इक्लुरस, ( उंसाचा रस. )-यंत्रान काढलेला-वातुळ, जड-
'त्वकारक, पडशास उत्प्न करणारा; आणि कफ, वात, वांति यांचा
नाशक आहे. दांतांनीं चावून खाल्लेला ऊस-शीतळ, किंचित्‌ कफकर,
चिक्कण, हृद्य, रुचिकर, मूत्रशुद्धिकर, कांतिकर, बलकर, धातुवर्धक,
तृप्तिकर, वृष्य, आणि रक्तपित्त, त्रिदोष यांचा नाशक आहे. पाणी
घातलेला उंसांचा रस-कफवातकारक आहे.“ रा. नि,

९४६ गुड, ( गूळ.) - मधुर, खारट, जड, उष्ण, रक्तपित्तास
अहितकारक आणि कफवातनाशक आहे. जुना गूळ रसायन आहे.
यावनाल ( जोंधळ्याचा ) गूळ- खारट, तिखट, मधुर आणि कफ-
वातनाशक आहे.- रा, नि, जुना गूळ-रसायन, रुचिकर, हृद्य, अति
मधुर, चिक्कण, श्रमहारक; आणि पित्त, वात, निदाष, प्रमेह यांचा
नाशक आहे.-रा. नि.

९४७ मीनांडी, ( खडीसाखर. ) मधुर, शीतळ; आणि पित्त,
दाह, श्रम, रक्तदोष, भ्रांति, कामि यांची नाशक आहे.

९४८ यावनाली शकरा. ( जोंधळीसाखर. )--मदकर, उष्ण,
कडू, अति चिक्कण, सारक, रुचिकर, दाह, रक्तपित्त यास करणारी
आणि वातनाशक आहे. |

९४९ माध्वी सिता, ( मधाची साखर. )--ज्या गुणाचा मध
असेल त्याप्रमाणें त्याच्या साखरेचेही गृण आहेत; आणि विशेषें-
करून क्षीण झालेल्यांस बलकर, वृष्य आणि तृभिकारक आहे.

१५८ निघंटशिरोमाणि-गुणदोष-प्रकरण.

९५० तवराजशकरा, ( यवासशर्करा. )-आति मधुर, वृष्य, सारक
आणि पित्त, श्रम, तृषा, दाह, मूच्छा, भ्रांति यांची नाशक आहे.

९५१ साधारणशकेरा.--इंद्रियास तृप्तिकर, शीतळ, मधुर;
आणि दाह, संताप, तृषा, मोह, मूच्छा, श्वास यांची नाशक. आहे.
पुंडय़ा उंसाची साखर--क्षीण, क्षयाी, अरुचि झालेल्यांस हितका-
रक, चक्षृष्य, बलवर्धक आणि मधुर आहे. वंशशकरा-रूक्ष आहे.
काळ्या उंसाची साखर-शीतळ आणि विक्कण आहे. पुड्या उंसाची
साखर--क्रांतिकारक आहे. तांबड्या उंसाची साखर--पित्तताशक
आहे.

९५२ मधु. ( मध. ) मधाच्या जाति--माक्षिक, भ्रामर, क्षोद्र,
पौत्तिक, छात्रक, अर्ध्य, ओद्दालक आणि दाल अशा मधाच्या आठ
जाति आहेत. अनेक प्रकारच्या फुलांचा रस सेवन करितात व ज्या
पिंगट वर्णाच्या असून शरीरानं स्थूल असतात त्या माशांपासून जो मध
उत्पन्न होतो त्यास माक्षिक असं ह्मणतात. जे भ्रमर कृष्णवर्णाचे ब
पुष्पांतील रस सेवन करण्यांत कुशल असतात त्यांपासून जो मध
उत्प्न होतो त्यास भ्रामर असें ह्मणतात. ज्या पिंगटवर्ण ब
बारीक माशा असतात त्यांपासून जो मध उत्पन्न होतो त्यास
क्षौद्र असे ह्मणतात. अन्नापासून उत्पन्न झालेल्या व पिंगरव-
णाच्या अशा माशा, त्यांस पुत्तिका असे ह्मणतात. या माशांपासून
जो मध उत्पन्न होतो त्यास पोत्तिक असं हणतात. छत्राप्रमाणें आच्छा-
दन असलेल्या पिंवळट पिंगटवणीच्या माशा, यांजपासून जो मध उतन्न
होतो त्यास छात्रक असं ह्मणतात. तीक्ष्ण तोंड आहे ज्यांचे व ज्या
भ्रमरांप्रमाणें असतात, त्यांपासून जो मध उत्पन्न होतो त्यास अर्ध्य
असं ह्मणतात. ओद्दाल या नांवाचे पिंगटवर्णाचे कीटक आहेत. हे
वारुळांत राहत!त. यांजपासून जा मध उत्पन्न होतो त्यास ओद्दालक असं
ह्मणतात. इंद्रनीलाच्या कांतीप्रमाणें व सूक्ष्म आणि ज्या झाडाच्या

औषधी -गुणदोष. १५९

ढोलींत राहतात, त्यांजपासून जो बघ उत्पन्न होतो त्यास
दाल असे हणतात. याप्रमाणें मधाचे ८ प्रकार सांगितले.
माक्षिक जातीचा मध तेलाच्या रंगासारखा असतो; भ्रामर पांढर्‍या
रंगाचा असतो. क्षोद्र पिंगट वर्णाचा असतो. पोत्तिक तुपासारखा
असतो; छात्रक पीतवर्णांचा असतो; अर्घ्य पिंगट रंगाचा असतो; ओद्दो-
लक सोन्यासारख्या रंगाचा असतो आणि दाल पिंवळ्या रंगाचा असंतो.
माक्षिक-मधुर, रूक्ष, लघ आणि श्वासादिरोगनाशक आहे. भ्रामर-
बुळबुळीत, रूक्ष, मधुर; आणि मुखजाठ्यनाशक आहे. क्षोद्रे- शीतळ,
चक्षुष्य, बुळबुळीत आणि पित्तवातनाशक आहे. पोत्तिक --मधुर,
रूक्ष, उष्ण, दाहकारक आणि रक्तपित्तकारक आहे. छात्रक--चित्रकष्ठ,
प्रमेह, कामे यांचा नाशक असून गुणांनीं जास्त आहे. अर्ध्य---आते
गोड, चक्षुष्य आणि कफपित्तादिदोषनाशक आहे, औओद्दालक ---पर्व-
सिद्धिदायक आणि कृष्ठादिरोगनाशक आहे. दाल --तिखट, तुरट,
आंबट, मधुर आणि पित्तकर आहे, नवा मध -- स्थूलत्वदायक आणि
फार कफकर नाहीं. जुना मध--य़ाही, ठेखज आणि स्थूलत्वनाशक
आहे. पक्क केलेला मध - रुविकर, बलकर, बुद्धिकर, स्मातिदायक,
बीयवाद्धिकर; आणि त्रिदोष, अनेकप्रकारचे रोग, जडत्व, जिव्हारोग यांचा
नाशक आहे. अपक्कमध -- आंव, गल्म, वातरोग, पित्त, दाह,
रक्तदोष, स्थूलत्व यांचा नाशक आहे. ग्रग शोधन व वरण भरून
आणणें या कामीं मध हितकर आहे. तशीच मधुशकंरा आहे.
उष्णपदार्थाशीं, उष्णकाळांत अथवा तापवून घेतलेला असा
मथ सेवन केला असतां तो मनुष्यास तापदायक होतो.
कृमिकीटकयुक्त, आंबट पवार्थाच्या योगानें बिघडलेला, आंबलेला, कंट-
कवक्षाच्या ढोलींत झालेला, अनेक रंगाचा, तसेंच घरांत झालेला
असा मध दोषकारक आहे. आघात व दुंश यांचे ठायीं मध हितकर
आहे, रसायन आहे आणि उचकी, मूळव्याव, सूज, कफ, वण

१६५ निथंटशिरोमाणि-गुणदोष -प्रकरण.

थांचा नाशक आहे, अन्यत्र उपयोग केला असतां दोषकारक आहें.

९५३ मद्य, ( दारू. )-मधुर, बलकर, कांतिकर, हृद्य, सारक, मद-
कारक; आणि कफ, वात यांची नाशक आहे. दारू ही तीन प्रका-
रची आहे; गोंडी, माध्वी आणि पैटिका. तसेंच सिंधी वगेरे द्रव्यांच्या
संयोगाने केलेी अनक प्रकारची आहे. धायटीचीं फुलें व गूळ यांज-
पासून केलेली ती गोडी, पुष्पांच्या रस व मध यांपासून केलेली ती
माध्वी आणि धान्यादे पदार्थापासून करितात ती पेष्टी, पूर्वी
सांगितलेल्या या एकापेक्षा एक जास्त मदकारक आहेत. ताडादिकांच्या
रसापासून जी दारू करितात तीस सेंधी असें ह्मणततात. अनेक
द्रव्यांच्या भिश्रगापासून केलेल्या दारूस कादेबरी असं हणतात.
संधी व कादंबरी असे मद्याचे दोन प्रकार आहेत. गोडी---तीण्ण, उष्ण,
मधुर, पित्तकर, बलकर, अम्रिदीपक, पथ्य, कांतिकारक, तृप्तिकारक
आणि वातनाशक आहे. माध्वी--मधर, हृदय, साधारण उष्ण, आणि
पित्त, वात, पांडु, कावीळ, गुल्म, मुळव्याध, प्रमेह यांची नाशक आहे,
पेष्टी-तिखट, उष्ण, तीक्ष्ण आणि थोडी गोडी प्रमाणेच आहे,

१४ क्षीरादिवर्ग,

९५४ गोदुग्ध, ( गाईचं दुव. )-- पथ्यकर, आति रुचिकर,
मधुर, चिक्कण, कांति, ज्तान, बुद्धि, स्मृति, पुष्टि यांस देणारं, बीर्यवाद्ध्‌-
कर; आणि पित्त, वात यांचें नाशक आहे.

९५५ महिषीक्षीर, ( हशीचें दूध.) --मदकर, पाककाळीं शीतळ,
जड, बलकर, पृ्िकर, वृष्य; आणि पित्त, दाह, रक्तदोष यांचे नाशक आहे.

९५६ अजापय. ( शेळीचं दूध. )---शेळीचे शरीर हलकं असून
ती अनेक प्रकारच्या वनस्पाते भक्षण करिंपे व पाणी थोडें पिऊन
व्यायाम करिते हणून तिचं दूध सर्व व्याधिनाशक आहे. हें गाईंच्या
दुयांपेक्षां वीयानें अधिक असून क्षीण झालेल्यास पथ्यकर आहे. लहान
शेळीपेक्षां मोठ्या शेळीचे दूध जास्त हितकर आहे.

रट

औओषधी-गणदोष. १६१

९५७ आविके पयः ( मेंढीचे दूध. )-चिक्रण, पथ्य, जड, धातु-
वर्धक; आणि कफ, पित्त, स्थूलत्व, प्रमेह, यांचें नाशक आहे.

९५८ हस्तिनीपयः ( हत्तिणीचें दूध. )--मधुर, वृष्य, जड,
तुरट, चिक्कण, वयाला स्थिर करणारें, शीतळ, चक्षुष्य, आणि बलव-
धक आहे.

९५९ अश्वीक्षार. ( घोडीचें दूध. )--रूक्ष, आंबट, खारट, अग्नि-
दीपक, लघु, वयाला स्थिर करणारें, बलकर आणि कांतिकारक आहे.

९६० गदेभीपयः. ( गाढवीचं दूध. )--जलकर, मधूर; आंबट,
रूक्ष, अभिदीपक, पथ्य; आणे वात, श्वास यांचं नाशक आहे.

९६१ उष्टीपयः, ( उंटिणीचे दूध. )--कृष्ठ, सूज, पित्त,
मूळव्याध, कफ, मलबद्धूत्व, कामे, गुल्म, उद्र, श्वास, उचकी यांचं
नाशक आहे.

९६२ मालुपीपयः.( स्रीचे दुध. )-- मधुर, तुरट, थंड, लघ,
चक्षुष्य, अभिदीपक, पथ्य, पाचक आणि रुचिकर आहे.

९६३ सामान्यदुग्ध.---कास व श्वास वाढविणारे, जड आणि
दोषकारक आह. हंच तापविले असतां पथ्यकर आहे. ख्रीचें दूथ न
तापव्लिलं रोगनाशक आहे. गाईचें धाराष्ण दूध अमृताप्रमाणं आह. हं
सर्व रोगनाशक आणि पथ्यकर आहे. दूध काढल्यापासून न तापवितां
फार वळ राहिलं तर तं दाषकारक आहे. मेंढीचे दध तापाविलेलें पथ्य-
कर आहे. शेळीचें तापवून निवालेले पथ्यकर आहे. धार काढून थंड
झालेलें हशीचें दूध पिण्यास हितावह आहे आणि - गाइचं धारोष्ण
दूध प्राशन केलें असतां ते वृष्य, धातुवर्धक आणि अम्निवर्धक आहे.
मध्याह्काळीं दूध सेवन केलं असतां त॑ बलकर, रातेवर्धक आणि मृत्र-
कृच्छूनाशकं आहे. बाळुतपणांत नित्य दूध प्राशन केलें असतां अभ्निदी-
पक, आणि बलकर आहे. ह्यातारपणांत दूध प्राशन केलं असतां तें
वीर्यवर्धक आहे. रात्रीच्या प्रहरीं दूध प्राशन केलें असतां त॑ अनेक

२१

१९२ निघेटशिरोमणि गुणदोष- प्रकरण.

दोषशामक आहे; याजकरितां दूध ह सर्वकाळ सवन करावं. दूध काढ-
ल्यापासून सहा घटकांनंतर न तापवितां सवन केल्यास प्रिकृतिकारक होतं.
त्तसेंच तें न तापवितां वीस घटिका राहिले अस" विषासमान हातें.
जीणंज्वर, कफ, क्षीणत्व यांवर दूध सेवन कलें असतां ते अमृताप्रमाणं
आहे. त्याप्रमाणेंच नवज्वरांत दूव प्राशान केलें असतां तं विषाप्रमाणं
मनुष्यास मारितें. दुवाच चतुृथाश त्यांत पाणी घालन तापवून तं
सेवन केलें असतां सव रोग नाशक, बलपुटिक[्‌रक आणि वीर्यवर्धक
आहे. सकाळीं गाइचे दूध सवन करणं हितावह आहे. तसंच राती
हझशीचं दूध सवन करणं हितकर आहे. साखर टाकून दूध प्राशन
करणें पथ्यकर आहे. तापवून थंड झालेळं दूध पित्तनाशक आहे.
तापविलेलं उष्ण दूव कफनाशक आहे. न तापावठळें दूव अपाचक आणि
मलावषटंभक आह. धारोष्ण दूव-अमृततृल्य, श्रमहारक निद्राकारक कांति-
दायक, वृष्य, धातुव्धक, अग्निदीपक, अति मधुर; भाणि त्रिदाषनाशक
आहे. दूध हे तापविल्या खरीज कधींही सवन करूं नये; तसंच ताप-
विलेलें दूथ लवणयुक्त, किंवा पीठ, मृग, उडीद, दाडका, कंद, फळें
इत्यादिकांबरोबर सेवन करूं नये. मत्स्य, मांस, गळ, मूग, मळा यांशी
दूध सेवन केलें असतां कृष्ठठोग होता. शाका व , जांभळ
यांशीं दूध सेवन केलं असतां तं सर्पाप्रमाणं मारक होतं. दूध
चिक्कण, शीतळ जड आहे हणून सर्वकाळ सेवन करू नय. हे दीप्ताम्तीळा
मंद करिते आणि मंदाम्नीला नाहीसं करित. ज्याचा आश्न तीव्र आहे त्याणें
नित्य तापविलेलं ह्यशीचं दुध सवन करावें; तणंकरून स्व धातंची वद्ध
होऊन बल व पृटि प्राप्त हते. नवीन प्रसूत झालेल्या गाईझशीचें दूब-
मधुर, खारट, रूक्ष, पित्तकारक, दाहकर; आणि रक्तदाषकारक आहे.
मध्य प्रस्त गाईह्यशींचं दूध--मधृर आणि त्रिदोबशामक आहे. प्रसूत
होऊन फ!र दिवस झालेल्या गाईझशींच दूध खारट, मध्र आणि
दाहकारक आहे. प्रथम व्यालेल्या गाईचे दूध-निःप्तार आणि हीनगृण

औषधी-गुणदोष. १६३

आहे. मध्यमवयाच्या गाइचें दूध-रसायन; आणि दुर्बल व वद्ध यांस
हितावह आहे. तीन महिन प्रप्त हाऊन झालेल्या गाइचे दूध- दाहका-
रक, खारट, मधुर आणि पित्तकर आहे; पांढऱ्या गाहचं दूध वातनाशक
आहे; काळ्या गाईचं दूध पित्तनाशक आहे; 'तांबडया गाईचे दूध
कफनाशक आहे आणि कापिळा गाचे दूध त्रिदोषनाशक आहे. देशा-
देशांतील गाईच्या दुधांत चारा व पाणी यांच्या सेवनाच्या योगानं
फरक. होतो, दुधावरील फेस-शीतळ, चिक्कण, जड, मदकर, वृष्य
आणि पित्तनाशक आहे.

९६७४ गोदधि. ( गाइचे दहीं. )--अति पावित्र, शीतळ,
चिक्रण, अभिदीपक, बलकर, मधुर, ग्राही, आणि अरुचि, वातरोग
यांचं नाशक आहे.

९६५ महिषीदधि. ( ह्शीचे दहीं. )-“मधर, चिक्कण, कफकर,
बलकर, रक्तवृद्धिकर, वृष्य, शाधक; आणि रक्तपिक्त, श्रम यांचे नाशक
आहे.

६६ अजादधि. ( शेळीचे दही. )--लघू, उष्ण, रुचिकर,
अभिदीप्क, पाचक; आणि कफ, वात, नेत्ररांग, मूळव्याध, श्वास,
कास यांचे नाशक आह.

९६७ आविके दथि, ( मंढीचें दहीं. )--चिक्ण, कफकर, पितत-
कर, जड, वातरोग व रक्तपित्त यांस पथ्यकर; आणि सूज, वण यांचें
नाशक आहे.

९६८ हस्तिनीदधि, ( हत्तिणीचें दरी. )--त्रट, लघू, उष्ण,
रुचिकर, अभिदीपक, वीर्यवर्धक, बलकर; आणि अन्नद्रवशूळ, कफ-
रोग यांचे नाशक आहे

९६९ अश्वीदाधि, ( घोडीचं दही. )--मधर, तुरट, रूक्ष, कापत
वात्तकारक, आभिदीपक; आणि कफ, मच्छा, नेत्ररोग यांचें नाशक
आहे

१६४ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

९७० गदेभी दघि, ( गाढवीचे दहीं. ) रूक्ष, उष्ण, लघ॒ अमि-
दीपक, पाचक, मधर, आंबट, रुचिकर; आणि वातरोग यांचें
नाशक आहे

९७१ उषद्टिदधि, ( उंटिणीचे इहीं. )--तिखट, मधुर, किंचित्‌
आंबट; आणि कृष्ठ, काभे, शूल, उदर, याचें नाज्ञक आहे.

९७२ ख्रीदधि. (खरीच दहीं. )--पाककाळीं मधुर, बलकर, आंबट,
तृप्तिकर, जड, चक्षष्य; आणि ग्रहवाधानाशक आहे.

९७३४ सामान्य दधि.--आंबट, जड, ग्राही, बलकर, सुजेला
करणारें, रुचिकर, क्षथेला शमविणारें, शांतिकर, रक्तपित्तकारक, वीर्य-
वर्धक, कास, श्वा!स, पीनस, विषमज्वर, शीतज्वर, यांस हितकर; आणि
मत्ररोगनाशक आहे. मीठ, मिरे, तूप, साखर, मूग, धायटीचीं फुले
यांच्या खरीज नित्य दहीं सेवन करूं नये. शरद, वसंत, उन्हाळा,या
क्रतूंत, रात्री आणि कफ, पित्त हे विकार असतां दहीं सवन करूं
नये त्रिकटु ( सुंठ मिर, पिंपळी ) आणि मोहरीचे चूर्ण मिश्रकरून
दहीं सेवन कलं असतां तं अम्निप्रदीपक, आणि कफवातनाशक हातें.
थंडीच्या दिवसांत व शिशिर कतेत दहीं सेवन कलं असतां ते अति-
पथ्यकर, देहाला हृढत्व, दणारें आणि कांतिवर्धक आहे.

९७४ मस्तु. ( दह्याचे पाणी. ) -उष्ण, आंबट, षड्‌विधरुचिकर,
बलकर, तुरट, क्षषाशामक, शिराशोधक, लघु; आणि मळकट, तृषा,
उद्र, छ्रीहा, मूळव्याध, कफ, वात, मलावष्टंभ, शूल, पांडु श्वास, गुल्म,
यांचं नाशक आहे.

९७५ तक्र, ( ताक. )-मथित तक्र-वातनाशक आहे. उद्श्वित्‌
तक-रुचिकर आणि कफापित्तनाशक आहे. तक्र--मंदाम्ने,
अरुचि, दाह, विषमज्वर, श्वास, कास यांना पथ्यकर; आणि . जिदोष
शामक आहे. तसेंच तक्र-कचिकर, अगभिदीपर्क, आणि त्रिदोष,
अराने, वाते, श्रम, मळमळ यांचें नाशक आहे. उद्श्वित-बलकर;

औषधी गुणदोष. १६५

आणि वातनाशक आहे. घोल-कफ, श्रम, वात, वाति यांचे ठायीं प्रशस्त
आहे, ताक हें आंबट आहे हणून कफाचा नाश करिते. जसें देवांना-
अमृत प्रिय आहे तसं मनुष्यांना ताक हें हितकर आहे. आमातिसार,
माडशी, वातज्वर, पांडु, कावीळ, प्रमेह, गृल्म' उद्र, वातशूळ या
रोगांत ताक पिणं हं पथ्यकर आहे. शीतकाळीं, अभिमांद्य, कफ, पांडु,
मार्ग चालून थकलेला, कृष्ठरोग यांत ताक सेवन करणें हितकर
आहे, वातोद्री यानें पिंपळी व सँंब्रव घालून ताक प्यावे. पित्तोद्री
यानं साखर व मिरें यांशी ताक प्यावं. कफोदरी यानें आवा, सेंधव,
जिरं, सुंठ, मिरं, पिंपळी यांशी ताक प्यावं. सज्ञिपातोद्री याने
त्रिकटू, जवखार व सेंधव यांशीं ताक प्यावे. क्षत(ब्रण )रोग झालेला
यास, उष्णकाळांत, तसंच दुर्बलत्व, तुषा, मूर्च्छा, भ्रॉते, रक्तापेत्त
आणि बाळंतरोग यांत ताक दऊ नये. लोण्यासह ताक हं उद्र, निद्रा
व जडत्व यांस देणारं आहे.

९७६ नवनीत, ( लोणी, )--शीतळ, कांतिकर, बलकर, मधुर,
वृष्य, रुचिकर, सुखकर, पृष्टिदायक, चक्षुण्य; आणि पित्त, वात, कफ,
सर्वांगशूळ, कास, श्रम, सर्व दोष यांचं नाशक आहे. गाईंचे व ह्मर्शीरचे
लोणी.--जालव वृद्ध यांना हितकर, बलकर आणि धातुवर्धक आहे.
ह्र्शीचे लोणी.-रसकाळीं तुरट, मधुर, शीतळ, वृष्य, ग्राही, बलकर
आणि पित्तनाशक आहे. शेळीचे लोणी.-लघ, मधर, तुरट, चक्षष्य,
अभिदीपक ,बलकर आणि जिदोषनाशक आहे. शेळीचे नवें लोणी.-
बलकर, अभिदीपक ;आणि क्षय, कास, नेत्ररोग, कफ यांचे नाशक आहे.
मंढीचे लोणी,--उग्रगंधी, शीतळ, स्मृतिनाशक, जड, पुष्टिकर,
स्थलत्वकारक आणि मंदाम्रिदरीपक आहे. एडकीचें लोणी.--पाक-
काळीं,थंड, लघ; आणि योनिशूळ, कफ, वात, मूळव्याध यांस हित-
कर आहे. हस्ति्णींचें लोणी.-तुरट, शीतळ, लघु, कडू, मलावष्ट-
भक; आणि कृमि, जंतू, कफ, पित्त यांचें नाशक आहे. घोर्डीरचे

१९६ निघंटाशेरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

लोणी.-तुरट, वक्षप्य, तिखट, उष्ण, किनित्‌ वातहारक; आणि कफ,
कास यांचें नाशक आहे. गाढवीचें लोंणी.- तुरट, बलकर, अभिदी-
पक, पाककाळीं लघ, उष्ण; आणि कफ, वात, मृत्रदोष यांचें नाशक
आहे. उंटिणीचे लोणी-पाक्रकाळीं शीतळ, लघु; आणि त्रण, कामि,
कफ, रक्तदोष, वात, विष यांचें नाशक आहे. स्त्रीचं लोणी.-रस,
काळीं व पाककाळीं लघ, चक्षण्य, अमिदीपक; आणि सवरोग, विष-
यांचे नाशक आहे. साधारण लोणी. ( ताजे )-शीत, रुचिकर,
मधुर, वृष्य, ग्राही, बलकर, पृशश्‍िकर, चक्षष्य, तृभतिकारक; आणि वात,
कास, कामे, कफ, शल, श्रम, पित्त यांचं नाशक आहे. जनें लोणी,
तूप.--एका दिवसाहून जास्त दिवस राहील तसतसे दुर्गथदायक, हृद-
यास अहितकारक आणि सर्व रागकारक आहे.

९७७ गाईंचे तूप,-मुद्धिवर्वक, कांतिकारक, स्मृतिदायक बलकर,
मातेदायक, पृष्टिकर, हय, अग्निदीपक, पाककाळीं मधुर, वृष्य, वयाला
स्थिर करणारं, पूज्य, अनक गुणकारक, भाग्यवंतासच मिळणारं,
आणि वात, कफ, श्रम, पित्त, यांचे नाशक आहे. ह्यशीचे तूप.-
उत्तम, स्मृतिदायक, सुखकारक, कांतिवर्धक, बलकर, आग्रिदापक,
चक्षुष्य, हृद्य, मनोल्डादक; आणि वात, कफ, मुळव्याध, संग्रहणी यांचं
नाशक आहे. शेळीचे तूप.-अक्षप्य, अग्निदीपक, बठवधक आणि कास,
श्वास, कफ, क्षयरोग यांचे हायी प्रशस्त आहे. एडकीचें तूप.-पाककाळी
लघ, पित्तशामक; आणि पोनिरग, कफ, वात, शोष, कंप यांचे ठायीं
हितकर आहे. मेंढीचे तूष. -अतिजड आहे. ह्मणून सुकृमार प्रकृतीच्या
मनुष्यास वर्ज्य, बुद्धिदायक आ बलकर आहे. हस्तिर्नाचें तूप.---
तुरट, लघु, मलावट्टेभक, कड, अभिदापक; आणि कफ, पित्त, विष,
कृमि यांचं. नाशक आहे. घोडीचें तूप.--तिखट, मधुर, तुरट, किंचित
अभिदीपक, किंचित वातुळ, जड, आणि मछानाशेंक, आहे. उंटि-
णीर्चे तूप.-मधुर, पाककाळीं तिखट, शीतळ;आणि कुष्ट, कामि, विष,

औषधी-गुणदोष. १६७

वांत, कफ, गुल्म, उद्र, यांचं नाशक आहे. ख्रीचं तूप,--चक्षृष्य,
पथ्यकर, अभिदीपक, रुचिकर, पाककाळीं लघ; आणि विष व सर्वरोग
यांचे नाशक आहे. जुन तूप.----प्णशाधक, त्रणाला
भरून आगणारं; आणि उन्माद, अपस्मार, मृछा, मस्तकशूळ,
कर्णरोग, नेत्ररोग यांचे नाशक आहे. सामान्य तृप.----आवृष्यवर्धक,
देहाला मजबृती आणणारं, सुकृमारत्व देणारं, काँतिदायक, स्पृतिदायक,
बलुकर, बालत्व, तारुण्य व वार्धक्य यांत हिवकर अतिबलकर, आणि
वांतिनाशक असून अलोक्यांत यासारखं दुसरें हितकर आषध नाहीं.

९७८ कांजी. --वात, सज, पिचज्वर, दाह, मुच्छा, भ्रम, शल
पोटफुगी; आणि मलवळूत्व तांची नाशक आहे. कांगीशीं सिद्ध
केलेले तिळाचे तेळ.---ठेपाने दाहकारक; आणि पलितराग, वात-
रोग, गातरशथिल्य यांचं नाशक आहे.

९७९ चुक्र. (कांजीचाभद.)-कडू, आंबट; मधुर; आणि कफ, कास,
नाकांतील दुर्गंधि, मस्तकरोग यांचं नाशक आहे. साबीर. ( तृषादक. )
---आंबट, केशांना हितकर, बलकर, तृप्तिकारक; आणि मस्तकराग,
वृद्धत्व, शिथिलत्व यांचं नाशक आहे. तांदुळाचे धुवण.--तृरट,
मधुर, ग्राह्य; आणि विष, वाति, तृषा, दाह, व्रण यांच नाशक आहे.
शिवरस. (तीन दिवसांची शिळा पेज. )--अग्निदीपक, मधुर, आंबट,
लघ, तृप्तिकारक; आणि दाहनाशक आहे.

९८० गोमूत्र.--तिखट, कडू, उष्ण, लघू, पित्तकर,
अभिदीपक, पवित्र, मतिदायक; आणि कफ, वात, त्वग्नोग यांचे
नाशक आहे. शळीचं मूत्र.-- तिखट, उग्ण, रूक्ष, लघु; आणि नाडी-
ब्रण, विष, ए्रीहा ( पाणथरी ), कफ, श्वास, गुल्म, सूज, याचं नाशक
आहे. महिषीमृूत्र--तिखट, उष्ण; आणि मलबद्धता, सूज, गुल्म, कुष्ठ,
कंडू, शूल, उदर यांचं नाशक आहे. मंढीचे मूजर.-कडू, तिखट, उष्ण;
आणि कृष्ठ, मूळव्याध, उद्र, शल, रक्तदाष, सूज, प्रमेह विष यांचं-

१६८ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण.

नाशक आहे. घोड्याचे मूत्र.-कडू, उष्ण, तीक्ष्ण, पित्तकारक, अग्नि
दीपक; आणि विष, वात, यांचं नाशक आहे. गाढवार्च मत्र.-तिखट
खारट, तीक्ष्; आणि कफ, महावात, भूतबाधा, कंप, उन्माद यांचें
नाशक आहे. उंटाचे मूत्र.-तिखट, कडू, उष्ण, खारट, पित्तकर, बल-
कर; आणि उद्र, वात, यांचें नाशक आहे. हत्तीचे मूत्र.--कडू, उष्ण,
खारट; तुरट; आणि वात, भतबाथा, शूल, उचकी, श्वास यांचे नाशक
आहे. नरमूत्र.-कडू, उष्ण, खारट, रूक्ष; आणि आंव, काम, त्रण,विष,
भूतबाधा, त्वग्नाग वात यांचे नाशक आह. शूल, गुल्म, उदर, मलब-
द्धता, वात, वांति यांचे ठायीं मत्र प्रशस्त असून सर्वाचे अभावीं
गोमूत्र योजावे.

९८१ तिळाचें तेल. --केशांना काळे करणारें, मधुर, कड,
तुरट, उष्ण, तीक्ष्ण, बलळकर, कांभतिदायक; आणि कफ, वात,
जंतु, खरूज, व्रण, कडू, यांचं नाशक आहे. शिरसेल,--
कड, तिखट, उष्ण, रक्तपित्तकारक, चक्षष्य, आणि वात, कफ, काभे
कुष्ठ यांचं नाशक आहे. कडेईचें तेल.-त्रिदाषकारक, नेत्राला आहि-
तकारक, कंडू उत्पन्न करणारं; आणि क्रुमि, तज, बल, क्षयरोग, मल,
पुष्टि यांचें नाशक आहे. जवसाचे तेल.---मधर, बुळबुळीत, मद्या-
सारखा वास येणारं, तुरट; आणि वात, कफ,कास यांचं नाशक आहे
धान्यांचे तेळ.-गहूं,जावळे, तांदूळ, जव, इत्यारदे धान्यांचे तेल, चक्षुष्य
आणि वात, कफ, पित्त, कंड, कुष्ठ, याचें नाशक आहे. एरंडेल -
मधुर, उत्तम रसायन, पित्तकर, अभिदीपक; आणि कृमि, वात, सर्वा-
गशूळ, ( सर्व अंग दुखणं ), कृष्ठ याचं नाशक आहे. करंजेल.-उष्ण
तीक्ष्ण, आणि नेत्ररोग, वातरोग, कृष्ट, कंडू, खाज यांचें नाशक असून
लेप केला असतां नानाप्रकारचे त्वग्नोगनाशक आहे. हिंगणार्चे तेल,
चिक्कण, मधुर, शीतळ, कांतिवर्धक, बलकर कफकर, आणि केशव-
थंक आहे. निंबोळ्यांचें तेळ.--अति उष्ण नसून कवाम, कुष्ठ, कफ,

पे

औषधी -गुणदोष. १६९

यांचे नाशक आहे. बेहड्यांचें तेळ.---मधृर, थंड, शांना हितकर,
जड; आणि पित्त, वात यांचं नाशक आहे. शबग्याचे तेल.-तिखट,
उष्ण, चिक्कण; आणि वात,कक, त्वग्नोग, व्रण, कंडू, सूज यांचं नाशक
आहे. मालकांगोणीचें तेळ.---तिखट, कडू, उष्ण, पित्तकर, स्मृति-
वर्धक, ज्ञानवधक, बुद्धिवर्धक, पथ्य; आणि वात, सवव्याधि, अनेक
प्रकारचे त्वग्नोग यांचं नाशक आह. हिरड्यांचे तेल,--शीतळ,
तुरट, मधुर आणि तिखट आहे. मोहरीचे तेल.--ताक्ष्य, थंड,
केशांना हितकर; आणि वात,कंडू, त्वग्नाग यांचे नाशक आह. कोशि-
बतेल,---सारक, कडू, आंबट, मधुर, बलकर,पथ्य, रुचिकर, पाचक;
आणि कामे, कृष्ट, व्र यांचं नाशक आहे. कांटेधोत्याच्या बियांचे
ते७,-पाककाळीं तिखट, लखन, रुचिकर, तरट, किंबित्‌ शीतळ आणि
कफवातनाशक आहे. कापुराचे तेळ,-“-तिखट, उष्ण, दांतांना
हृढत्व देणारं, पिचकर; आणि कफ, 'वात यांचे नाशक आहे. कांकडी,
वाळूक इत्यादिकांचें तेळ.--मधुर, जड, थंड, केशांना हितकर,
कांतिकर आणि कफपित्तनाशक आहे. कोणतंही तल पहजवृत्त्या
कधींही खाऊं नये; तं विषवतू मारक होतं. जथं ओषव ह्मणून तल सवन
करण्यास सांगितलं असेल तेथें मात्र सेवन करावि. विषांत व तेलांत
कांहीं अंतर नाहीं; तसंच मेलेला व निजलला; रिणकाव दास आणि
मूर्ख व काष्ठ यांच्यांतही कांहीं अंतर नाहीं, झणजे हे सारखच आहेत.
१५ शाल्यादिवर्ग.

९८९ राजान्न, ( रायभाग. )--चिक्रण, मधुर, लघु, अभिदीपक,
पथ्यकर, बलकर, कांतिवर्धक, वीर्यवधक; आणि त्रिदाषनाशक आह.
रायभोगसाळ तीन प्रकारची आहे. पांढरी, तांबडी व काळी. या
गुणांमीं एकाहून एक अधिक आहेत. यांच तांदूळ हिरवट, पांढरे व
तांबह्द असे हातात. हे आंध्र ( तेलंगण ) देशांत व कनाटकांत प्रसिद्ध आहेत.

९८३ षष्ठरिक. ( साठे तांदूळ. )--हे पिवळ व निळ असे दोन

२२

१७० निघेटशिरोमणि -गुणदोष- प्रकरण.

प्रकारचे आहेत. त्यांत प्रथमचे रुचिकर, शीतळ, दोषडारक. बलकर,
खथ्य, अग्निदीपक आणि वीयंवृद्धिकर आहेत. दुसरे गुगांनीं थाड
कमी आहेत.

२८७ कृष्णशालि, ( काळी साळ. )--मधुर, पुटिकारक, स्वर-
कारक, कांतिवर्धक, बलकर, नीयवर्धक; आणि त्रिदोष, दाह यांची
साशक आहे.

९८५ रक्तशालि, ( तांबडी साळ. )-मधुर, लघ, चिक्कण,
चलहारक, रुचिक्रर, अमिद्रीपक, पथ्य; आणि पत्त, दाह, वातरक्त,
सुखजाडय, सर्वरोग यांची नाशक आह.

९८६ मुंडद्याळि, ( निःशूकशाठी. )--मधर, आंब्रट, बलकर
आणि त्रिदोषनाहक आहे

९८३ स्थूलश्लाळि, ( थारसाळ. )--गाड, मधुर, थंड, पित्तशा-
रक; आणि जारणज्वर, दाह, उदर यांची नाशक आहे.

रटट सूक्ष्मशाळि, ( बारीक साळ. ) -मधृर, लघु, अग्निदीपक,
'ाजक, पथ्य, किंचित्‌ वातहारक; आणि रक्तांपत्त, दाह यांची
नाशक आहे.

९८९ सुग्ंधशाळि, ( सुगंध शाल. ) -- मधुर, अति वृष्य,
दुग्धववंक, गर्भाला स्थिर करणारी, किंचित्‌ वतुळ, पृषिकर, किचितृ
कृफकर, बलकर; आणि पित्त, श्रम, रक्तदाष, अरुाचि, दाहू यांची
चाशक आहे.

९९० तिरीयश्ालि, --- मधुर, चिकण, शीतळ, रुचिकर, पथ्य;
आणि दाह, पित्त, त्रिदोष, सरवराग यांची नाशक आहे.

९९१ गोरशालि, --- मधुर, थंड, तुरट, चिक्कण, वृष्य, पृ(टकर
वीर्यवर्धक, अति रुविकर, आहादकारक; आणि पित्त, कृमि, 'कफ,
दाहू, रक्तदोष, श्रम यांची नाशक आह. मिश्रवर्णाची साळ -“-
वातळ आहे.

ओषधी-गुणदोष. १७१

_ ९९२ घेवलयावनाळ, ( पांढर जोंधळ. )--मद्कर, बलकर, वृष्य,
रु[यकर, पथ्य; अ जिद!ष : व्ठिव्यांच, गृल्ग, ब्रज यांच नाशक आहत.
९९३ तुवरयावनांळ, ( तुर जावळ. ) - तरट, उष्ण, सुजेला.
उत्पन्न करणार. याह, वतशागक. दोहकःरक आणि शाषकाग्क आहेत.
९९४ शारदीयाविनाळ, ( शाळू जावळे. ) -र्‍कककर, बुळबु-
ळीत, जड, थड, मंथन, पण्य वेलठक, पकार आणि दाषनाशक आहेत.
द गोश्म, (गहू. )-- 'चक्कण, मवृर, पित्तकर, दाहकर ,जड,
कफकर, बलक'ः, रायकर, वीलववक अण वातनाशक आहेत.
बारीक गहृं.-- क, जड, वृण्य, आंवेठा उसक्ष करणार, बढकर,
मधुर, वीर्यववक. पृष्टकर आणि कफनाशक आहि

९९६ यव, ( जव. ) तरट, गधृर, शीतळ; आणि प्रमह, पित्त,
कफ यांचे नाशक आहेत. यांचा मंड- बलकर, वृष्य, वी्यववंक आणि
पुष्टिकारक आहे

९९७ वेणयव. ( वेळूचं बीं. )--शीतळ, तुरट, मधुर, रुक्ष,
पृष्टिकर, वीर्यवर्यक, बलकर; आणि प्रमह, कां, कफ, विष, पित्त
यांचं नाशक आहे.

९९८ कृष्णमुद्ठ, ( काळे मृग. )--मधृर, लष, अभम्रिदीपक, पथ्य,
बलकर, वीर्यवर्धक, पृशिकर; आणि जरिदाप, वात यांच नाशक आहेत.
हरिन्मुद्द ( हिरव मृग. )-- त्रट, आंबट, मधुर शीतल लघ
अभिदीपक:; आणि कफ, पित्त, रक्तदाष, मुजगाग यांच नाशक आहत
धूसरमृद्ठ. ( पिवळ मूग )--रसर्वःयदिकांत वरच्याप्रमाण असून
तरट, मथर, रुचिकर; आणि पित्त, वात, मलबद्ठता मास करणार
आहित. मुद्दयूष. ( मृगांचं कढण. )--लध, रक्तवेधक; आण पत
ज्वर, संताप, अराच यांचे नाशक आहे. ह तथवाशा वुक्त अस बतह
असतां सर्व रांगनाशक आहे.

९९९ प्नाष, ( उडीद. ) चिक्कण, मलकारक, शोषक, कफकर,

१७२ निघंटरिरोमणि- गुणदोष-प्रकरण.

उष्णवीर्य, रक्तापेत्तकारक, जड, बलकर, रुथिकर, मधर, सुखकारक
आणि वातनाशक आहेत. राजमाष.( निळे उडीद. )-रुचिकर,
वातकारक, जबलकर; आणि कफापित्तनाशक आहत.

१००० चणक. ( हरबरे. )--मधुर, रूक्ष, वातकारक, पित्तकर,
अभिदीपक, स्वरकारक, बलकर, रुचिकर, पोट फुगाविणारे आणि प्रमह-
नाशक आहेत.

_ १००१ यकुष्ट. ( मठ. )--तृरट, मधुर, पथ्य, रुचिकर; आणि
रक्तपित्त, ज्वर, दाह व सव राग यांचे नाशक आहेत.

१००२ प्रसूर. ( मस्र. )--मधुर, शीतळ, ग्राही, वातनाशक,
लघु; आणि कफ, पित्त, मत्रकूच्छ यांची नाशक आहे

१००२ कळाय,( वाटाणे. )--वातुळ, रुचिकर, पृटिकारक शीतळ
तुरट, आंवेला उत्पन्न करणारे; आणि पित्त, दाह, कफ यांचे नाशक आहेत

१००७४ लळांका, ( लांक. )-रुचिकर, थंड, मदकर, वातकारक, जड
आणि पित्तनाशक आहेत.

१००५ आढकी, ( तुरी. ) तुरट, मधुर, किंचित्‌ वातकारक, रुचि-
कर, जड, ग्राही आणि कफपित्तनाशक आहेत. पांढर्‍या तुरी.-हित-
कर, रुचिकर, बलकारक; आणि त्रिदाष, पित्त, दाहू यांच्या नाशक आहेत.
काळ्या तुरी.-अभिदीपक, बलकर;आणि पित्त,दाहू यांच्या नाशक आहेत.

१००६ कुलित्थ.---तुरर, उष्ण, रूक्ष, आणि वात, कफ यांचे
नाशक आहेत.

१००७ क्षव, ( चवळ्या. )---तुरट, मधर, शीतळ, वष्य, रुचि-
कर, वातुळ, पोट फुगविणाऱ्या आणि कफपित्तनाशक आहेत

१००८ मधुरनिष्पाव, ( गोड पावट. )-रुचिकर, मधुर, किंचित्‌
तुरट, शातल, बलकर, पोट फुगविणार, जड आणि फटेकर

आहेत. कडू पावटे---कड, तिखट, रक्तदोषकारक, जड, वातळ
कफकर, रूक्ष, तुरर आणि विषदाषनाशक आहेत

औषधी- गुणदोष. १७३

१००९ तिळ, ( तीळ. )-- चिक्कण, कांतिकर, बलकर, अभिदी-
पक, दुग्यववधक, जड, उष्ण, पित्तकारक, किंचित मत्रकारक, केशांना हित-
कर, व्रणाला पथ्यकर, ग्राटी, प्रधर, तृग्ट, पाककाळीं कड, तिखट आणि
वातनाशक आहेत. काळ तीळ गृगांनीं आधेक आहेत. पांढरे गुणांनी
कमी आहेत. बाकीच तीळ हलक आहेत. पळळ. ( तिळाचे चूण. )-
मधुर, रुचिकर, पित्तकर, रक्तथक, बलकर आणि पृष्टिदरायक आहे.
तिळाची पंड.-तिग्वट, भदकर; आणिकफ, वात, प्रमह यांची नाशक आहे.

१०१०अतसी, ( अळशी, जवस. )---मद्यासारखा वास यणारी,
मधुर, बलकारक, किंवेतू कफकर, वांतकारक; आणि पित्त, पाठीचा
शूल यांची नाशक आह.

१०११ आसुरी.(माहरी.)--तिखट, कड, उष्ण, दाहकर, पित्तकर;
आणि वात, पाणथरी, शल, कफ, गुल्म, क्रामि, वैण यांची नाशक आहे

१०१२ राजसषेप. ( काळी माहरी. )--कडू, तिखट, उष्ण,
पित्तकर, द'हकारक; आणि वात, शूळ, गुल्म, कंडू, त्रण, यांची
नाशक आहे.

१०१५ सिद्धाथे, ( पांढर शिरस. ) --तिखट, कड , उष्ण,
रुचिकर; आणि वातरक्त, ग्रहबाधा, त्वग्नोग, विष, भूतबाधा, व्रण
यांच नाशक आहित.

१०१४ इयामाक, (सांवे. )--मधर, चिक्कण, तुरट, लघू, शीतळ,
वातकारक, ग्राही; आणि कफ, पित्त, विष यांच नाशक आहेत.

१०१५ कोंद्रव, ( कोंदू, हरीक. )---मधृर, कडू,ब्रणास पथ्यकर,
रूक्ष, माहकारक, वातळ, जड आणि कफपित्तनाशक आहेत.

१०१६ वरक, ।/ वरई. )---मधर, रूक्ष, तुरट भाणि वातफत-
कारक आह.

१०१७ कंगुनी, ( कांग धान्य, राळा. ) मधुर, रुचिकर, तुरट,
गोड, शीतळ, वातकर, रूक्ष, ममास्थीला सांधणारे; आणि पित्त,

१७४ निघंटशिरोमणि-गुणदोष-प्रकरण,

दाह यांचे नाशक आहे.

१०१८ नीवार,( दवभात, पाकड, रानसाळी. ) --मधुर, चिक्कण,
पवित्र, पथ्यकर आणि लघ आहे.

१०१९ बहुदल, (नाचगी. )--कडू, मधुर, तुरट, शीतळ, बल-
कर आणि रक्तापत्तनाडक आहे.

१०२० कुरी, (कुटी धान्य. )--मधुर, बलकर आणि घाड्यांस
पुटिकारक आह. |

१०२१ लाजा, (लाह्या.) -साळी भाजून करितात त्यांस लाद्या
हाणतात आणि जव वगरे भाजन करितात त्यांस धाना असं झण-
तात. या तृप्तिकारक आणि पित्तशामक आहेत.

१०२२९ अन्न,--गहू, जावळ इत्यादींचे काचित्‌ उष्ण आणि आगि-
दीपक आहे.

१०२३ आकुळा, ( आंब्या. )-रसभारेत ओल गहूं भाजून घ्याव
त्यांस आंब्या असं ह्मणतात. त्या जड, वृष्य, मधुर आण बलकारक
आहेत.

१०२७४ पृथुक, ( पोहे. )--ताळी अववट शिजवून करितात ते.
हे जिरण्यास कर्ठण, चिक्कग, हृद्य आणि मंद्पणा दृणारं आहत.

१०२७४ दुग्धबीजा, ( हुरडा. ) - मधुर, जिरण्यास कठीण, वीय-
वधक आणि पृष्टिकारक आहे.

१०२९६ तप्चणक, ( फुटाणे, ) - कफहारक, तृषाशामक, रु'च-
कर, पित्तकर, किंचित वातुळ, सुखकारक, रूक्ष, हृद्य; आणि हातारे,
तरुण व बालक यांस हितकर आहेत.

१०२७ घुगऱ्या,-मलावटंभक आणि पोट फुगविणाऱ्या आहेत.

१०२८ पकृहरितळून, ( पकझाललं हिरवं धान्य. )--युणकारक
आहे. वाळलेलं धान्य-ऱनि:मार, रूक्ष आणि ब्रणनाशक आहे. नवं,
जुनं थान्प--एक वर्षाच्या आंतील धान्य नत्रांस अहितकर आणि

क
आंषधी-गणदोष. १७५

लघ आहे. तीन चर्षे राहिललें धान्य निर्बळी आहे. हरभरे, जव, गहू,
तीळ, उडीद हृ नवे हितकर आहेत. जुन असल्यास नीरस, रूक्ष,
दुजेर आणि हानबळ आहेत. परलल धान्य--उत्तम आहे. उपटून
लावलेलं धान्य मध्यम आहे आणि न परललें थान्य कनिष्ठ, नि:मार
आणि दाषकारक आहे. भाजलल्या जमिनीत उतन्न झालल्या साळी
यांस ठिन्मभवा झणतात. या विण्मुत्रवबंवक आहेत.

१०२९ उदकभेदभूमिभेदधान्यगुणाः--खवार्ट जामनींतील धान्य
सर्वरांगनाशक आहे. गाड व शुभ्र पाण्यानं झाललं धान्य सर्व-
रोगनाशक आहे. चिक्कण जनीतील धान्य आज आणि बल यांचं
नाशक आहे. वाळुच्या जनीनींतील धान्य-जलपृ्टिनाशक आहे.

१०३० घधान्यविषेशगुणाः--धान्यांत साठ तांदूळ व राय-
भोग तांदूळ हे श्रष्ठ आहत. मासांत शेळीचं, तित्तार व लावापक्षी
यांचं श्रेष्ठ आहे. पाणी हं काळ्या जभीनींतील श्रेष्ठ आहे. दूध आणि
तूप हीं गाईचीं व शळीचीं श्रष्ठ आहत.

१०३१ सज्जक. ( सजगुरे, बाजरी. )---याककाळी जड, अवष्य
लघ, शीतळ, सुजला उत्पन्न करणारी, रूक्ष, तुरट, मधर, वाताला
कोापाविणारी आणि रक्तपित्तनाशक आहे

त य
रि र
(5 समाप्त, ४१

ण शी

घेद्यकाची अनेक प्रकारची माहिती सुलभ रीतीने दणारें
व नियमित चाललेलं मासिकपुस्तक.

आर्यभिषक

( सवे विद्वान्‌ व मान्य ग्रहस्थांचे उत्तम अभिप्राय आहेत. )

हें सन १८८९ च्या जुलेपासून, अगदी निर्यामत-पहिल्या तारखेस--निघत
असतें. आरंभापासून नऊ वर्षांच्या अखरपर्यतल्या एकंदर अकांतून जो मजकूर
छापून निघाला आहे, त्या सवे मजक्राचीं, त्या त्या निरानराळ्या विषयांचा
स्वतंत्र पुस्तकें बांधली आहेत; ती प्राहकांस मिळतील. १० व्या वषापासून अंक
मिळतील. नऊ वर्षांतील पुस्तके यणम्रमाणे:-वन षी -गुणादर्श, सुबोध वेद्यक
रसवेद्य, ब॒ह्त्पाकसंग्रह, साथ हारीतसंहिता, साथ योगशतक, हद्लोंर वोर्यनाद व
त्यावर उपाय, गावेद्यक, गोपराक्षा, प्राणिज ओषधी, अश्ररागर्पारज्ञान, राजवेद्य,
नपसकमामांसा आणि कामसंजावन, वृहन्निघंटू, गर्भारपण-बाळतपण, साथ वद्य-
वभ, निवटडिरोमाण प्रथम भाग ( संस्कृत ). सदर्ह पुस्तकांच्या किंमती वगे-
ऱयांची माहिती या पुस्तकांतील यादींत सवे देली आहेच.

द्प्रमाणें नऊ वर्षांतील पुस्तकांची यादी दिली आहे. दहाव्या वर्षापासून

वषांची वगणी २ रु० ६ आ० यांतही स्कूल किंवा ब्रॉच पोष्ट मास्तर व लायब्ररींस
तर १॥ रु० वर्भणी पडल.

सार्थ श्रीचरक संहिता.

दरनहा १५ व्या नारखेस निघतें. दर अंकांत २४ पृरष्टे, शिवाय ८ पृष्ट
“ ओषधी-गृणदोष ” संबंधी ' बक्षास ) हणन मिळून ३२ पृष्ठे असतात
टपालासह वषाचा वगणा अवघा दान रुपय
विशेष सूचना. चरक मासिकांत जो भाग छापतो, त्याहून चरकाचा
बाकाचा भाग आरयभिषकांतून छापला जातो. यामुळें ग्रंथ लोकर पुरा होईल
आमचा पुस्तक, सदरदह्ृषका एक मासक पुस्तक घणारास पाऊण
किमर्तास मिळतोल व दोन्ही घरणारांस निम्मे किंमतोस मिळतील

संपादक.--शंकर दाजीशास्त्रा पद.
ठिकाणा.--मुंबई, नवानागपाडा, आर्यमिषक्कायांलय.
९

7 सार्थध्रीचरकसं आमची पुस्तर्के पा

वैद्यक पुस्तक.

हिता? किंवा च दड
भिषक” य ब दोन्ही घेणारांस
कीं एके घेणारास | (आर्येभिषक कार्यालय.) | तिस्मे किमतीस.

राजेरजवाडे व विद्वन्मान्य लोकांनी यांस पूणे आश्रय दिला असून,

प्रसिद्ध भसिद्ध डाक्टर व वैद्यांना हीं मान्य झालीं आहेत
आर्यभिषकू * मासिक पुस्तकांतून प्रसिद्ध होऊन, निरनिराळीं
विषयवार बांधलेली स्वतंत्र पुस्तकं विक्रीस तयार

बहनिघटु रसवेद्य
बावीस तेवीस भाषेतील भे- | आवृत्ति दुसरी, किं० ट. सह१३ आणे

'ळाली ती निरनिराळ्या भार्षेतील हजा-

राजवळ औषधांची नांवें, व संशयित |

ब॒हृत्पाक-संग्रह
१६५ वर पाक वनेऱ्यांचा सं-

आणि अप्रसिद्ध वनस्पतींची माहिती | भ्रह-किं० १॥ ०, ट० ख० १ आणा

यांत आहे. कि० १॥रुपया, टपाल ८- ॥
साथे वेद्यवलभ-ट.सहर्कि.इ॥ आ. *

वनौषधी-गुणादशे.

प्रत्येक वनस्पतीची स्पष्ट ओ-

महर्षि आत्रेयांनीं सांगितलेली
सार्थ हारीत संहिता.

चार प्रतींवरून प्रथमतः मूळ संस्कृत
ग्रंथ सथारून कायम केलेला देऊन, त्या

॥, खालीं त्याचें सरळ मराठी भाषांतर दिटें

,ळख होण्यास, तिचें एकंदर वणेन व

ठी, गुजराथी, हिंदुस्थानी वगेरे भाषे-
तील नांबें; शाखत्तः गुणदोष काय आ
हेत व त्यांचे रोगांवर किंवा इतर बाब-
'तींतही कसकसे उपयोग होतात यावि

ग्राहकांच्या सोयीसाठी, याचे एकापासून
सरह्मापयेत भाग पाडून, त्यांत ही सव

णे; दुसऱ्याची १ रुपया; तिसरा व पां-
चवा या प्रत्येकांची १।, १। रुपया;
चवथा १॥ रु० आणि सहाव्याची १२

न्यु.)
-आणे. टपालखचे प्रत्येक भागास १ आणा, शे

गभोरषण व बाळंतपण.
* फारच उत्तम पुस्तक, किं.ट. सह १८-

॥ काईनें जितका स्पष्ट, मुद्देसूद व सविस्तर
१ खुलासा करण्यासारखा आहे तितका

षर्यी समग्र माहिती-याप्रमाणें सुमारें ब त्या त्या ग्रंथकत्योच्या आधारांसहित
सहाशंवर वनस्पती यांत आहेत. श्री मराठींत, टीपांमधून केला आहे. याचा

पहिला भाग छापून तयार आहे व पु-

. ढील काम चालू आहे, पहिल्या भागाची

न ॥ किंमत १। रुपया. टपालखच १ आणा.
माहिती संपबिली आहे. पहिल्या ( दु- |

सरी आवृत्ति ) भागाची किंमत १२ भा- ३

साथे योगशतक.
फक्त ४ आणेच. ट. ख. अधी आणा

। हललींचा वीर्यनाद व त्यावर उपाय

किंमत फक्त ३ आणे, टपाल ४॥
गोवेदयक-किंमत २ आणे. ट. €॥
प्राणिज ओषधी-[आवृत्ति दुसरी.]
किंमत २ आणे, ट. ख. अधी आणा
गोपरीक्षा--कि. ट. स, २॥ आणे

नॅंपूँलकमीमांसा
आणि

कामसंजीवन.
नपूंसक होण्याची निरनिराळीं कारणें,
प्रकार, त्यांचीं लक्षणे, तसें न होण्यास
कसें वागलें पाहिजे व निरनिराळ्या न-
पृंसकत्वावर कसकसे उपचार करावे,
ती माहिती भरपूर दिलेली आहे, निर-
निराळ्या अनेक प्रंथकारांचें संस्कृत मूळ
वरतीं देऊन, ल्याखालीं त्याचं सरळ म-
राठी भाषांतर दिलें आहे. वाजीकरण

औषधांचा अत्यंत मोठा संप्रह् या पु- १

स्तकांत आहे. “ रसायनें ” ह्मणून जो
भाग, या विषयावर आर्येवैद्यशाखरांत
तूते सांपडूं शकेल, त्यांतील बहुतेक सर्व
निवडक संग्रह या पुस्तकांत केला अ-

सल्याने, हें पुस्तक फारच मोठें झालें

आहे. तथापि किं० १॥ रु. ट. १ आणा,
- निधंटशिरोमणि,
भाग १ ला, किंमत ट. सह १३ आणे.
राजवेद्य, संग्रह १ ला.

द्रव्यगुणशतरग्रोकी, औषधी -कल्पलता,
मूत्रपरीक्षा, नाडीपरीक्षा (रावण व आ-
त्रेयकृत ), वेद्यकोस्तुभप्रथमरत्न, हे ग्रंथ

संस्कृतांत असून,मराठींत प्रमेह,मधुमेह,

नेत्ररोग,गभेघारण, कुतु,महामारी,शिक्ष-
णपद्धति, इत्यादि निबंध; तसेंच निरनि-
राळ्या अनेक रोगावर चमत्कारिक औ-

षथें, वनस्पतींची अप्राप्य वणेनें, इत्या-
दिकांचा संग्रह यांत केला भाहे. किंमत
१२ आणे. ट, १ आणा.

रि । |
]
1]
|
।
1

. सुबोध वैद्यक.

वणानक्रमानें एकंदर सर्वे रोगांची

॥. कारणें, लक्षणें वगैरे देऊन, नंतर त्या-

१ वर खात्रीचे ब अगदीं सुलभ असे उ-
. पचार यांत सांगितले आहेत. स्त्रीरोग,
७ बालरोग, वातरोग, प्रमेह, नत्र-

॥ व विस्तृत असून, सवरोगो'क्त अनपानें,
€ ओषधी-प्रतिनिधि, वैद्यकाची परिभाषा,
ई अष्टविधपरीक्षा, चूर्णे, गुटिका, पाक इ-
९. त्यादि प्रकरणांनीं हा ग्रंथ ओतप्रोत भ-
| रला आहे. पूर्वाधे व उत्तराध असे याचे
४ निरनिराळे भाग केले आहेत. व त्यांची
॥७ अनुक्रमें किंमत आठ आणे व एक रु-
| पया, मिळून दीड रुपया आहे. टपाल४>

“४«'

स्वतंत्र छापलेली वैद्यक पुस्तके
विक्रीस तयार.

औषधी-बाड.
॥) हस्तलिखित बाढांतील औषधें यांत
॥. छापली आहेत. शिवाय औषधांच्या उ-
$ पयुक्ततेबद्दह अनुभविक टिपणे, अनु-
४ क्रमणिकेंत दिलीं आहेत. कापडी पुठ्यास
। ९॥ रु.,, कागदी २ रु., ट. १॥ आणा,
| नाडीपरीक्षेचे महत्व.
मुंबई-वेद्यसभेने बक्षीस लावून आ-
लेल्या निबंधांत पसंत ठरलेला निबंध;
| किंमत ३ आणे, ट. ख. ६ पै,

|

“ आर्येमिषक्‌ ' मा्सेकपुस्तकाखी टपालसहित वगेणी २८६. त्कूल-
भास्तर, लायतररी व अरथ्यांचपोस्टमास्तरांस मात्र १॥। रु० |

* साथ श्रीचरकसंहिता ' मासिकपुस्तकाची वग्ह्गी फक्त २ रुपये,

मंबई, नवानायपाडा, . ! | री |
आगेमवकावील्क 1 शंकर दाजी शाक्ली पदे.

वशष व्यवस्था.
आमच्या आर्यभिषकू मासिकपुस्ठकातून चरकाच्या कत्पस्थानाचें भाषांतर
]इ केल्यानें बराच उपयोग झाला आहे. सूत्रस्थान यांतून, व कल्पस्थान ' आर्य.
भेषकां ' तून जात असल्यानें, बरेंच लोकर भाषांतर पुरें होईल, चरकाचें
पासिकपुस्तक घेणारांपैकीं बहुतेक गृहस्थ आर्यमिषक्‌ घेत आहेतच.
ज्यांना अद्याप ही व्यवस्था समजली नाहीं किंवा ज्यांच्या ध्यानांत आली
नाहीं, त्यांनीं समजून घेऊन, आर्येमिषकासही ग्राहक व्हावे असे आमचे
सुचविणें आहे
आयंभिषकू मासेकपुस्तक, सन १८८९ जुलेपारून नियामित
सुरू असून, त्यांतून निरनिराळ्या विषयांवर
महत्वाची पुस्तक निघाली आहेत
आण
' साथे श्रीचरकसंहिता ! व ' आर्यमिषक्‌
हीं दोन्ही. मासिकपुस्तर्के वेणारांस आमची ८व पस्तके
निम्मे किंमतीस देण्याची व्यवस्श केली असून

सदहूपर्का कोणतेही एकच मासिकपुस्तक्त घेणारांस, ती पुस्तक
मात्र पाऊण किंमतीस देण्यांत येतोल

पण दोन्हीं मा्सिकपस्तक

घेण्यांत विशेष लाभ हा आहे कौ, चरकाचा सवे भाग लोकर
मिळून, इतर पुस्तके निम्मे किंमतीस मिळतात

आयुर्वेदरहस्य

॥
वाग्भटाथ- ववस्तार,
भाग पहिला.
किंमत १ रुपया. टपालखच १ आणा,

सुंबई, नवा नागपाडा च 6
आयोभेषक्कायोलय | म्यानजर आयाभषक.

४ १८४१५७ ४ ४४ ४४४०४५ ४४ ५४५०१०७ ५-४१४४५७५७/-०४४

आयंभिषक्कायालय--शाखा.

पुणे, बधवारचोक, विष्ण गणेश जोशी. | नारायणगांव, पदे यांचा वाडा.

ऱ्ड

-ा-. .-५
वह ् . 7८५--
बडा च व्र

क

डी

दु: क बँ. केळ अ
हर्ट --प्क

निती अ

प्न .->*-
क

7 १
8: प 3 र १7% प अ

रक

क

वद्यकाची अनेक प्रकारची माहिती सुलभ रीतीने देणारे
व नियमित चाललेले मासिक पुस्तक.

ची र
आर्यंभिषक
( संव विद्वान ब मान्य गृहस्थाचे उत्तम अभिप्राय आहेत.)
टें सन १८८९ च्या ज़ञळेपासून, अगदी नि्यामत-पहिल्या तारखेस-निध
असतं. आरंभापासून नऊ वर्षांच्या आखेरपर्यंतचे एकंदर अंकरांतून जो मजकू
[एन निघाला आहे. त्या सर्वे मजकरांची, त्या त्या निरनिराळ्या विषयांचं
स्वतंत्र पस्तकें बांची आहेत; ठो ग्राहकास मिळतील. १० व्या वर्षापासून अंर

या न नऊ व य अ. ७० वा व कयी । राणा ती ऱ्य न न्स देंगे
: मिळताल, नऊ वपातील पस्तर्के येगप्रमाणे: -वनांष्थी-गणादर्रा, रांबीच वयक

रसवय, बृहत्पाकसप्रह, साथे हारातसंहिता, साथ योगशतक, हीचा वौथनाश :
त्यावर उपाय, गोवेद्यक, गोपराक्षा, पाणिज आपला, अश रोगपरिजञान, राजवेद्य
नपसकभीमांसा आणि कामसंजीबन, बहा) बंटु, गर्भारपण वाळंतपग, सा*

चद्यवद्षन, निघंटालरोसांग प्रथम भाग ( संस्कृत), सद पुस्तकांच्या किमत

वरार्‍्यानी माहेडा, या पृम्तकांतीड यादीत सवे दिळो आहिच.
रादटप्रमाण नऊ वषातील पस्तकांची यादी रे, दहाव्या वर्षांपासः
वबपायी वगणी २ र? ९ ला०य[तहा स्कठ कवा ताचे पाट मास्तर दे टबर

तर ६ १० बगणा पढल,

र १६00400000
साथ श्रोचरक संहिता.
परमा १५ व्या तारखेस निघते. दर अंकांत २४ पप्रे, शिवाय द प!
' औपयो गणदाप' संबंधी ' बक्षास ह्मणून, निळन ३२ प्रे असतात
शी. ह ॥॥ व »
रपाळसाह वपाची वगणी अबघो दोन सुपे.
सिटाप सुखना.-ा वरक मारसिकांत जा भाग छापतो, त्याहून चरकाच

बाकीचा भाग आयाभषकांनन छापला जातो. यामळे ग्रंथ लौकर परा होईल

आमली पम्लक. संदर पेकी एक मासिक पुस्तक धणारांस पाऊण
किगतास मिळताल. व दोन्ही धगारांस निम्मे किमतीस मिळतील.

संपादक.--शंकर दाजी शास्त्री पदे,
टिकाणा.-_मुंबई, नवानायपाडा, आर्यभिषकार्यांठय,

९:0० एकके ७ ७०३७३